โลกทรรศน์ อุกฤษฏ์ ปัทมานันท์ มติชนสุดสัปดาห์ วันที่ 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2552 ปีที่ 29 ฉบับที่ 1510

สภาพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ เริ่มต้นระดมความคิดเห็นจากหลายภาคส่วน เพื่อนำมาใช้ร่างเป็นแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 11 ด้วยเหตุนี้ ผู้เขียนขอร่วมแสดงความคิดเห็นด้วย โดยถือว่านี่เป็นเพียงความคิดเห็นของคนคนหนึ่งเท่านั้น และหากจะมีความเห็นแตกต่างไปบ้างหวังว่าคงเป็นประโยชน์ตามสมควรมากกว่าการแสดงโวหารหรือมีอคติต่อสภาพัฒนาฯ

ความจริง แผนพัฒนาฯ ถูกตั้งคำถามมาหลายปีแล้ว โดยเฉพาะเริ่มต้นที่ แผน 7 เป็นต้นมาในลักษณะที่ว่า แผนพัฒนาฯ ไม่สามารถเป็นหลักนำพาสังคมไทยก้าวหน้าไปสู่อนาคตอย่างที่คาดหวังกันไว้ ไม่ว่าจะเป็นการกระจายรายได้ (แผน 7) แผนทรัพยากรมนุษย์ (แผน 8) เศรษฐกิจพอเพียง (แผน 9)และสังคมอยู่เย็นเป็นสุข (แผน 10) ล้วนแต่เป็นเพียงคำพูดสวยหรูในหน้ากระดาษ แต่ล้มเหลวอย่างสิ้นเชิงในทางปฏิบัติ

ก่อนที่จะวิพากษ์วิจารณ์ใดๆ เราควรทราบก่อนว่าสภาพัฒนาฯคิดอย่างไรกับแผน 11

แผน 11 ของสภาพัฒน์

จากวิสัยทัศน์ประเทศไทย 2570 และจากการนำเสนอของสภาพัฒน์ สภาพัฒน์มองว่าโลก สภาพแวดล้อม และสังคมเศรษฐกิจไทยเปลี่ยนแปลงไปดังนี้

สภาพัฒน์มองว่าตั้งแต่ปี 2549 หรือตั้งแต่แผน 10 เป็นต้นมา โลกมีความเปลี่ยนแปลงไปมากกล่าวคือ

"โลกาภิวัฒน์เริ่มมีอิทธิพลมากขึ้นในส่วนของภูมิภาค เอเชียได้ลงนามในกฎบัตรอาเซียน

"เทคโนโลยีพัฒนาขึ้น ตัวอย่างเช่น นาโนเทคโนโลยีถูกนำมาใช้ในอุตสาหกรรมสิ่งทอมากขึ้นและคนไทยได้จดสิทธิบัตรการประดิษฐ์ต่างๆ มากขึ้น

"ประเทศไทยเริ่มเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ

"การคมนาคมสร้างสะพานมิตรภาพไทย-ลาวแห่งที่ 3 และสร้างทางรถไฟไปเวียงจันทน์ ซึ่งเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์

"ด้านทรัพยากรธรรมชาติ ราคาน้ำมันในตลาดโลกแกว่งตัวมากเช่นเดียวกับราคาข้าวที่ไทยเป็นผู้ส่งออกรายหลักของโลก

พร้อมกันนั้น สภาพัฒน์ได้มอง ภูมิทัศน์ของโลกหลังวิกฤตเศรษฐกิจ ด้วยว่า

1) การขยายตัวทางเศรษฐกิจโลกหลังฟื้นตัวจากวิกฤตแฮมเบอร์เกอร์จะไม่มากเท่ากับการขยายตัวในช่วงก่อนวิกฤต (ช่วงก่อนแผน 10)

2) ภาคการเงินจะบังคับใช้หลักธรรมาภิบาลเข้มข้นมากขึ้น กฎและระเบียบทั้งภาครัฐและภาคเอกชนจะกลายมาเป็นข้อจำกัดในการดำเนินธุรกิจ

3) สกุลเงินใหม่ๆ เช่น เงินหยวนของจีนจะเริ่มมีบทบาทในการซื้อขายแลกเปลี่ยนสินค้ามากขึ้น

4) โลกจะประสบปัญหาความมั่นคงทางด้านอาหารและพลังงาน

5) วิกฤตเศรษฐกิจรอบนี้จะทำให้โลกเปลี่ยนจากทุนนิยม 100 % มาเป็น ทุนนิยมสร้างสรร หรือ Creative Capitalism ซึ่งมีแนวทางที่เป็นประโยชน์ต่อสังคม เช่น CRS

ในความคิดของสภาพัฒน์เห็นว่า ในแผน 11 ประเทศไทยจะต้องรักษาอัตราการขยายตัวทางเศรษฐกิจและลดความเสี่ยงจากความผันผวนของเศรษฐกิจโลกให้มากที่สุด ในขณะเดียวกัน ก็ต้องมองหาโอกาสทางเศรษฐกิจจากการแข่งขันนี้ ตามความคิดของสภาพัฒน์ แนวทางหนึ่งคือ เศรษฐกิจสร้างสรรหรือ Creative Economy ซึ่งสภาพัฒน์หมายถึงอุตสาหกรรมที่ต้องใช้ความสร้างสรรค์เป็นหลัก เช่น งานศิลปกรรม หัตถกรรม ดนตรี ภาพยนตร์ ซอฟตแวร์ ฯลฯ

จากวิสัยทัศน์ คำอธิบายโลกและความเปลี่ยนแปลงต่างๆ ผู้เขียนมีความคิดเห็นว่าหลายส่วนสภาพัฒน์มองอะไรฉาบฉวย มองแบบแยกส่วนและละเลยส่วนที่สำคัญต่อสังคมโดยรวม

กระพี้และสิ่งที่ขาดหายไป

เป็นที่น่าใจหายที่หน่วยงานหลักในการวางแผนเศรษฐกิจและสังคมของประเทศที่ทำหน้าที่นี้มาตั้งแต่ยุคพัฒนา (ทศวรรษ 1960) เสนอแนวคิดหลักในการวางแผนของประเทศได้เพียงแค่กระพี้เท่านั้น ด้วยความรู้อันจำกัดผู้เขียนจะขอเพียงยกตัวอย่างบางตัวอย่างเช่น

ประการที่ 1 การให้ความสำคัญของการสร้างสะพานมิตรภาพไทย-ลาวแห่งที่ 3 และการสร้างทางรถไฟไปเวียงจันทน์นั้นไม่ได้มีความหมายแค่ความภูมิใจทางประวัติศาสตร์แต่นี่เป็นกระบวนการภูมิภาคนิยมของไทยที่กำลังเกิดขึ้นจริงๆ ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ส่วนแผ่นดินใหญ่หรือ mainland Southeast Asia

กระบวนการนี้ไม่ว่ารัฐบาลไหนของไทยหรือของประเทศไหนในลุ่มแม่น้ำโขงรวมทั้งชาติมหาอำนาจ เช่น สหรัฐ ญี่ปุ่น ออสเตรเลีย ต่างมีส่วนร่วมในการทำให้กระบวนการนี้พัฒนาไปข้างหน้าอย่างรวดเร็ว สิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้หมายความเพียงว่าไทยรักเพื่อนบ้าน แต่นี่คือความเปลี่ยนแปลงที่เป็นจริงของการไหลเวียน (flow) ของสินค้า บริการ ทุน เทคโนโลยีและโดยเฉพาะคนภายในภูมิภาคจะเป็นไปตามกฏแห่งดีมานและซับพลาย

สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วคือ สินค้าของนักลงทุนไทยเช่น ปูนซีเมนต์ที่ผลิตในโรงงานที่เมืองกัมปอตประเทศกัมพูชาจะได้รับสิทธิทางภาษีศุลกากรให้ขายใปทั่วอาเซียน ในเวลาเดียวกัน คนซึ่งเป็นต้นทุนในการผลิตสินค้าและบริการจะหลั่งไหลมาจากประเทศเพื่อนบ้านที่ยากจนกว่าไทยมาเป็นแรงงานหลักในการผลิตสินค้าในภูมิภาคต่างๆ ของไทย ดังนั้น สภาพัฒน์จะต้องเป็นหน่วยงานที่ไม่คิด นโยบายเชิงเดี่ยว แต่ต้องบูรณาการ นโยบายเชิงซ้อน เช่น

บูรณาการนโยบายของกระทรวงเศรษฐกิจต่างๆ ที่ต้องการแรงงานจากประเทศเพื่อนบ้านเพราะโรงงานของไทยยังเป็นโรงงานขนาดกลางและขนาดเล็กเป็นส่วนใหญ่ ในเวลาเดียวกัน ก็ต้องวางมาตรการให้หน่วยงานที่มีหน้าที่กำกับดูแล เช่น ด้านการจดทะเบียนไม่คำนึงถึงแต่ระเบียบอันนำมาซึ่งการกีดกันแรงงานต่างๆ ยิ่งข่าวแรงงานต่างด้าวสร้างปัญหาสังคมเผยแพร่ในสื่อมวลชนด้วยแล้วกระแสสังคมจะยิ่งทำให้การจัดการด้านแรงงานมีทั้งอคติด้านเชื้อชาติและลดทอนภาคการผลิตของเศรษฐกิจไทยพร้อมกันไปด้วย

นโยบายเชิงซ้อน ที่สภาพัฒน์จะต้องบูรณาการให้ได้มีความสำคัญ แสดงถึงประสิทธิภาพและสะท้อนความเป็นจริงของระบบเศรษฐกิจโลก ในขณะที่ สภาพัฒน์หยิบยก "เศรษฐกิจสร้างสรรค์" หรือ Creative Economy ซึ่งเน้นงานศิลปกรรม ดนตรี ภาพยนตร์ และซอฟตแวร์ สภาพัฒน์ย่อมรู้ดีว่าโรงงานอุตสาหกรรมขนาดกลางและขนาดเล็กในไทยยังมีบทบาทอยู่

ผู้เขียนมิได้ละเลยเรื่องการปรับตัวของภาคอุตสาหกรรมแต่ภาคการผลิตในประเทศอุตสาหกรรม เช่น เยอรมันก็อาศัยแรงงานราคาถูกของชาวตุรกีอพยพ ญี่ปุ่นก็อาศัยแรงงานราคาถูกจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่น ฟิลิปปินส์ ไทย อินโดนีเซียเข้าไปทำงานในโรงงานเอส เอ็ม อี ที่มีอยู่ทั่วประเทศญี่ปุ่น รวมทั้งนำเข้าวิศวกรจากชาติเอเชียไม่อั้นด้วยและญี่ปุ่นกำลังมีนโยบายนำเข้าแรงงานที่เป็นผู้ดูแลคนแก่หรือ Care Giver เป็นจำนวนมากจากไทย ฟิลิปปินส์ และอินโดนีเซีย เช่นกัน

หรือในประเทศอุตสาหกรรมใหม่ เช่น ไต้หวันและฮ่องกง ต่างก็นำเข้าแรงงานจากไทย ฟิลิปปินส์ และเวียดนาม เข้าไปทำงานในโรงงานอุตสาหกรรมเพื่อลดต้นทุนการผลิตของตน เช่นเดียวกัน ประเทศอุตสาหกรรมใหม่เพื่อนบ้านเราคือมาเลเซียก็นำเข้าแรงงานงานไทย อินโดนีเซียและบังกลาเทศเข้าไปเป็นจำนวนมาก

ทั้งหมดนี้ หมายความว่าด้วยผลของโลกาภิวัฒน์ ระบบการผลิตในประเทศอุตสาหกรรมทั้งหลายทั่วโลกต่างอาศัยแรงงานย้ายถิ่นต่างชาติ เมื่อภาคอุตสาหกรรมต้องการแรงงานต่างชาติรัฐบาลของประเทศเหล่านั้นแม้จะรัฐบาลของประเทศที่มีนโยบายกีดกัน (Discrimination policy) รัฐบาลนั้นก็ต้องยอมรับในความแตกต่างทางเชื้อชาติ ภาษาและวัฒนธรรมของแรงงานที่เข้าไปอาศัยอยู่ในประเทศนั้นๆ ไม่ว่าจะเป็นเยอรมัน ญี่ปุ่นหรือมาเลเซีย การยอมรับในพหุวัฒนธรรมมีความจำเป็นในยุคโลกาภิวัฒน์ด้วยคือการยอมรับในความเป็นคน สิ่งนี้สำคัญกับทุกชาติรวมทั้งไทยด้วยซึ่งจะกล่าวในประเด็นที่สอง

ประการที่ 2 ประเด็นมนุษย์หรือ Human Factor คือสิ่งที่หายไปในแผน 11 แม้ว่าสภาพัฒน์จะเสนอสถาปัตยกรรมทางสังคมอย่างสวยหรูว่าการปรับปรุงในด้านทรัพยากรมนุษย์ สาธารณสุข การศึกษา ทักษะแรงงาน วัฒนธรรม และภูมิปัญญาท้องถิ่น จะออกแบบให้สังคมมีคุณภาพและมีความสมานฉันท์ แต่เราคงบอกไม่ได้หรอกว่า การเคลื่อนย้ายของคนเข้ามาในเมืองหรือการก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุเป็นตัวที่ทำให้สังคมไทยเปลี่ยนแปลงไปอย่างเดียว เราจะปฏิเสธไปได้อย่างไรว่า ความขัดแย้งในภาคใต้และการขัดแย้งทางการเมืองไม่เชื่อมโยงกับ ความมั่นคงมนุษย์ เลย

ความไม่มั่นคงของมนุษย์ในภาคใต้มาจากความแตกต่างทางวัฒนธรรม ความแตกต่างทางความคิด รวมทั้งเกิดจากน้ำมือมนุษย์มากกว่าปัญหาโลกร้อนหรือความมั่นคงทางอาหาร เช่นเดียวกัน ความขัดแย้งทางการเมืองของไทยกลายเป็นประเด็นที่เปราะบางและพร้อมจะระเบิดออกมาเป็นความรุนแรงและการเผชิญหน้าได้ทุกเมื่อมิได้เกิดจากความขัดแย้งส่วนบุคคลหรือของกลุ่มบุคคลเพียงไม่กี่กลุ่มแต่เป็นความขัดแย้งที่มาจากความแตกต่างทางความคิด ความเชื่อและเป้าหมายทางการเมืองซึ่งนำไปสู่เรื่องของสิทธิและเสรีภาพของความคิดที่แตกต่างกันด้วย

สังคมไทยก้าวไปข้างหน้าได้ยากหากมองแต่วิกฤตแฮมเบอเกอร์ โลกร้อน เศรษฐกิจซอฟต์แวร์แต่ต้องย้อนกลับมาที่ ปัจจัยมนุษย์ โดยไม่แกล้งลืมไปว่าสังคมไทยยังมีความขัดแย้งและการแบ่งฝ่ายทางการเมืองไปเสียเลย

ชื่อของแผน 11 สำคัญน้อยกว่าเนื้อหาและวิธีการ

หน้า 26