คอลัมน์ องค์กรแห่งการเรียนรู้และการจัดการความรู้  โดย ดร.มงคลชัย วิริยะพินิจ Mongkolchai@acc.chula.ac.th  ประชาชาติธุรกิจ  วันที่ 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2551 ปีที่ 32 ฉบับที่ 4019 (3219)

บทความที่แล้ว ผมได้เขียน กล่าวชื่นชมถึงบทบาทของสื่อสารมวลชนไทยในปัจจุบัน ในแง่ที่ว่าในการนำเสนอข่าวสารนั้น มักจะนำเสนอองค์ความรู้พื้นฐานที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับข่าวที่นำเสนอ เพื่อให้ผู้รับชมข่าวเกิดความเข้าใจ และได้รับอรรถ ประโยชน์อย่างแท้จริง จึงขอกล่าวต่อยอดถึงบทบาทของสื่อสารมวลชนไทย ที่ผมมองว่าพัฒนาไปในทางที่ดี และที่สำคัญอย่างยิ่งพัฒนาการดังกล่าว สามารถส่งผลต่อความเจริญของ ประเทศชาติ

ทั้งนี้ สื่อสารมวลชนทางโทรทัศน์ ดูจะเป็นอันที่มีอิทธิพลมากที่สุด เพราะ การดูโทรทัศน์แทบจะเรียกว่าเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน ฉะนั้นสิ่งที่นักสื่อสารมวลชนนำเสนอผ่านทางโทรทัศน์จึงเป็น สิ่งที่สำคัญอย่างยิ่ง และในฐานะที่ผมเป็น นักวิชาการทางด้านการจัดการความรู้ (knowledge management หรือ KM) อยากจะเรียนให้ท่านผู้อ่านทราบว่า การสื่อสารทางโทรทัศน์ถือเป็นเวที ขนาดใหญ่เพื่อการจัดการความรู้ และ อย่างน้อยที่ชัดเจนที่สุดก็คือการก่อให้เกิดกระบวนการแบ่งปันความรู้

ประเด็นมิใช่เรื่องที่ว่าจะแบ่งปันความรู้กันอย่างไร แต่อยู่ที่ว่าองค์ความรู้ที่ ทำการแบ่งปันกันทางสื่อโทรทัศน์นั้น นำมาซึ่งสาระหรืออรรถประโยชน์ที่นำมา ซึ่งการต่อยอดทางความคิดที่มีผลต่อพัฒนาการทางความคิดของคน ในประเทศชาติหรือไม่

การเปิดโทรทัศน์ของคนส่วนใหญ่ คือ การมุ่งหาความบันเทิงเริงรมย์ หรือเพื่อการพักผ่อนหย่อนใจ สิ่งนี้สังเกต ได้ไม่ยากจากรูปแบบของรายการต่างๆ ที่นำเสนอทางสื่อโทรทัศน์ และอยากให้ ท่านผู้อ่านพิจารณาดูว่า ปริมาณของสื่อ ที่เป็นความบันเทิงเริงรมย์นั้นมีมากน้อย แค่ไหน และอยู่ในปริมาณที่มากเกินไป หรือไม่ในความคิดเห็นของท่านผู้อ่าน

ณ ขณะนี้ ผมขอชื่นชมสื่อสารมวลชนไทยที่มิอาจลืมที่จะเล็งเห็นความสำคัญ ของสิ่งที่นำเสนอต่อผู้ชม หรือถ้าจะให้พูด ในภาษาทาง KM ก็คือได้มีการพิจารณาไตร่ตรองว่าจะเป็นสื่อกลางในการแบ่งปันองค์ความรู้ประเภทใดให้กับผู้ชมโทรทัศน์บ้าง ต้องยอมรับว่าปัจจุบันรายการ โทรทัศน์ต่างๆ จะคงอยู่ได้นั้น ต้นทุน ที่เกิดขึ้นนั้นมีสูง สื่อที่เป็นความบันเทิง เริงรมย์ยังเป็นส่วนของอุตสาหกรรม สื่อโทรทัศน์ที่น่าจะนำมาซึ่งผลกำไร ให้ผู้ผลิตทำต่อไปได้

ส่วนการผลิตสื่อบันเทิงที่สอดแทรกสาระและองค์ความรู้ที่เป็นประโยชน์ ยังเป็นการแสดงให้เห็นถึงการมีความ รับผิดชอบต่อสังคมโดยรวม (corporate social responsibility หรือ CSR) ในแง่ที่ว่า ในฐานะสื่อมวลชนได้มีการคิด ที่จะรับผิดชอบในการพยายามนำเสนอสื่อ ที่มีเนื้อหาอันจะก่อให้เกิดองค์ความรู้ ที่มีอรรถประโยชน์ต่อคนดูโทรทัศน์ ฉะนั้นผมจึงมองว่าในปัจจุบัน สิ่งนี้ ได้กลายเป็นโมเดลทางธุรกิจบันเทิง แนวใหม่ที่จะทำอย่างไรให้ความบันเทิง ถูกผสมไปกับความมีสาระได้อย่าง แนบเนียน โดยที่ไม่ได้ตัดหรือลดปริมาณความบันเทิงออกไป และในขณะเดียวกันคนดูโทรทัศน์ก็ได้ทำการจัดการความรู้ ไปในตัว หรือที่ภาษาอังกฤษกล่าวว่า "edutainment"

ตัวอย่างของกลุ่มนักสื่อสารมวลชน ที่ผมมองว่าเป็นตัวอย่างที่ดีในแง่ของ ความชัดเจนในเรื่องของการผลิตสื่อโทรทัศน์ที่สอดแทรกสาระไปในความบันเทิง ในความเป็นจริงแล้วมีกลุ่ม นักสื่อสารมวลชนในสายบันเทิง หลายๆ กลุ่มได้แสดงให้เห็นถึง ความพยายามและความตั้งใจในเรื่อง edutainment แต่กรณีตัวอย่าง อย่าง บริษัท เจ เอส แอล จำกัด ที่ยกขึ้นในบทความนี้ เป็นกลุ่มนักสื่อสารมวลชนที่มีความเด่นชัดอย่างมาก ในเรื่องของความพยายามที่จะผสมผสานความบันเทิงกับความมีสาระ

จริงๆ แล้ว บริษัท เจ เอส แอล จำกัด เป็นบริษัทในวงการโทรทัศน์ที่ผมคุ้นเคย ตั้งแต่ยังเยาว์วัย ด้วยความประทับใจ จากการดูรายการเกมโชว์ที่สนุกสนาน ชวนติดตาม อันแสดงให้เห็นถึงนวัตกรรมทางความคิดของคนในบริษัท เจ เอส แอล จำกัด มีการนำเสนอออกมาอยู่เรื่อยๆ อย่างไรก็ดีนวัตกรรมทางความคิด ที่จะนำไปสู่ความเป็น edutainment นั้นค่อนข้างเป็น position หรือ การวางตำแหน่งทางการตลาดที่ชัดเจนมากขึ้นเรื่อยๆ ในความคิดเห็นของผม สิ่งนี้ ช่วยอย่างยิ่งในการทำให้ภาพลักษณ์ของบริษัท เจ เอส แอล จำกัด นั้นถูกมอง ไปในทางที่ดีอย่างยิ่ง ดั่งกับการที่ได้เห็นธุรกิจบันเทิงที่ผลิตสื่อที่มีคุณภาพและ แสดงให้เห็นถึงความมี CSR ด้วยการ สร้างความมีสาระให้แนบเนียนไปกับ ความบันเทิงเริงรมย์

ความชัดเจนอย่างยิ่งในประเด็นดังกล่าวแสดงให้เห็นได้ผ่านทางกลุ่มรายการโทรทัศน์ที่ผลิตโดยบริษัท ทีวีบูรพา จำกัด ซึ่งเป็น affiliated company ของบริษัท เจ เอส แอล จำกัด ผมมองว่าเป็น นวัตกรรมทางความคิดในการผลิตสื่อ โทรทัศน์เชิงสารคดี อาทิ รายการคนค้นฅน รายการกบนอกกะลา รายการจุดเปลี่ยน ที่ในความคิดเห็นของผมนั้นเป็นการผลิตรายการที่ตอบสนองต่อกลุ่มคนดูที่อยู่ใน niche market ซึ่งเป็นกลุ่มที่บริโภคสื่อ บนพื้นฐานของความมีสาระอย่างแท้จริง แต่สิ่งหนึ่งที่น่ายกย่องในตัวผู้ผลิตรายการดังกล่าวคือความสามารถในนำเสนอสื่อ ที่มีสาระหรือสารคดีให้มีความบันเทิง อยู่ในตัว ให้มีความสนุกในการดู ชวนน่าติดตาม รายการเหล่านี้เปรียบเสมือนการสร้างเวทีการจัดการความรู้สำหรับคนไทยที่มีภูมิปัญญาต่างๆ นำองค์ความรู้และประสบการณ์อันมีค่า มาแบ่งปันให้กับเพื่อนคนไทยด้วยกันเอง สิ่งนี้ช่วยยกระดับความคิดและจิตใจของคนในประเทศชาติโดยไม่รู้ตัว นอกจากนี้การผสมผสานความสนุกความบันเทิง เข้าไปในเนื้อหาเต็มไปด้วยสาระสามารถช่วยขยายฐานจำนวนคนดูใน niche market ดังกล่าวให้ใหญ่ขึ้นด้วย

นอกจากรายการที่เน้นไปในเชิงสารคดีแล้ว สิ่งที่น่ายกย่องก็คือรายการอื่นๆ ที่เน้นไปในเชิงของความบันเทิงเริงรมย์ แต่ก็ยังคงมีการนำสาระมาผสมอยู่ อย่างแนบเนียน อย่างรายการสุริวิภา รายการคืนนี้วันนั้น รายการจันทร์พันดาว เหล่านี้เป็นรายการบันเทิงที่เป็นการเชิญบุคคลมาสัมภาษณ์ซึ่งเป็นบุคคลที่อาจจะมีอิทธิพลแก่คนดูหลายๆ คน ไม่ว่าจะเป็นบุคคลที่เป็นดารา บุคคลที่อยู่ในแวดวงสังคม บุคคลที่ประสบความสำเร็จ ในหน้าที่การงาน ความมีสาระที่เนียนไปกับความบันเทิงอยู่ที่คำตอบของแขกรับเชิญ ในรายการต่อคำถามที่ผู้ดำเนินรายการถามซึ่งเป็นการถามในสิ่งที่เป็นสาระ เป็นการถามเพื่อเป็นการดึงเอาองค์ความรู้ออกมาแบ่งปันให้ผู้ชมรายการ อาทิ ในกรณีที่เป็นการสัมภาษณ์ดารา ผู้ดำเนินรายการมิใช่เพียงแต่จะถามแต่คำถาม เพื่อให้ได้มาซึ่งคำตอบที่จะก่อให้เกิด ความบันเทิงเริงรมย์เท่านั้น แต่พยายาม ดึงสาระและองค์ความรู้ต่างๆ จากดาราท่านนั้นๆ ออกมาและกลายเป็นบทเรียน ให้กับคนดู โดยที่คนดูก็ไม่รู้ตัวว่าได้ความรู้

ในขณะที่ดาราเหล่านั้นก็ไม่รู้ตัวว่า ได้แสดงบทบาทของการเป็นครูไปชั่วคราว ปรากฏการณ์ดังกล่าวที่เกิดขึ้นมิใช่เพียงแต่จะชี้ให้เห็นว่าเป็นการสร้างสื่อบันเทิง ที่ผสมผสานไปกับความมีสาระอย่าง แนบเนียน แต่เป็นการบอกให้เห็นถึงการ ยกระดับและภาพลักษณ์ของคนที่มีอาชีพเป็นดาราในแง่ที่ว่า ดาราในปัจจุบัน มิใช่แต่จะสร้างปฏิสัมพันธ์กับสื่อมวลชนและประชาชนเพื่อจุดประสงค์ของความบันเทิงเท่านั้น แต่ยังมีส่วนของความมีสาระและองค์ความรู้ที่เหล่าดาราจะต้องเสริมสร้างเพื่อทำให้ประสบความสำเร็จในอาชีพ การงาน

รายการคริสดีลิเวอรี่เป็นอีกรายการหนึ่งของบริษัท เจ เอส แอล จำกัด ที่เป็นกรณีตัวอย่างที่สามารถแสดงให้เห็นอย่างชัดเจนในการนำแขกรับเชิญที่เป็นดารามาเป็น ครูสอนภาษาอังกฤษ สิ่งนี้ช่วยกระตุ้นกลุ่ม คนดูโดยเฉพาะกลุ่มเยาวชนให้เห็นถึงความสำคัญของการที่จะเรียนรู้ภาษาต่างประเทศ และการทำให้รู้ว่าการหัดใช้ภาษาต่างประเทศนั้นมิใช่เรื่องยากอย่างที่คิด องค์ความรู้ที่เกี่ยวกับภาษาอังกฤษและความบันเทิงได้ถูกนำมาผสมผสานกัน อย่างแนบเนียนและก่อให้เกิดผลดีต่อคนดูโทรทัศน์อย่างมากมาย

รายการสุดท้ายของบริษัท เจ เอส แอล จำกัด ที่อยากจะกล่าวถึงคือรายการเจาะใจ รายการนี้ดูจะเป็นรายการที่ได้รับความนิยมและอยู่คู่คนไทยมานาน เหตุผลหนึ่งอาจเป็นเพราะรายการนื้มีความชัดเจนโดยที่มิต้องผ่านการวิเคราะห์เลยก็ว่าได้ในเรื่องของการนำเสนอความบันเทิงที่เต็มเปี่ยมไปด้วยสาระ แขกรับเชิญที่ถูกสัมภาษณ์ในรายการนั้นมีความหลากหลายและน่าสนใจ ซึ่งดูแล้วค่อนข้างชัดเจนในแง่ที่ว่าผู้ผลิตรายการตระหนักอยู่สม่ำเสมอว่า ผู้ชมจะได้รับองค์ความรู้อะไรบ้างจากการชมการสัมภาษณ์ ผู้ดำเนินรายการทำหน้าที่ในการพยายาม ดึงประเด็นบทสนทนาออกมาให้เห็นได้อย่างชัดเจนว่า อะไรคือสิ่งที่ได้เป็นบทเรียนจากบทสนทนา

ในขณะเดียวกัน บทสนทนาที่เกิดขึ้นนั้นก็มีความสนุกและน่าสนใจด้วยไปในตัว นอกจากการสัมภาษณ์แขกรับเชิญ รายการเจาะใจมีส่วนของ reality show ซึ่งก็ถือได้ว่าเป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของนวัตกรรมทางสื่อบันเทิงที่สอดใส่ หรือยื่นองค์ความรู้ที่มีสาระให้กับผู้ชมโดยที่ผู้ชมเองก็อาจจะไม่รู้ตัว เหล่าดาราที่มาเข้าร่วม reality show นั้นกลายเป็นผู้ให้ความรู้โดยไม่รู้ตัวเช่นกัน เพราะความเป็น reality นั้นคือการแสดงให้เห็นถึงชีวิตจริง แต่สิ่งที่ทางบริษัท เจ เอส แอล จำกัด ทำเพื่อประโยชน์ต่อ ผู้ชมในแง่ของสาระ และการยกระดับและภาพลักษณ์ของคนที่มีอาชีพเป็นดาราคือการนำเสนอชีวิตดาราในแง่มุมที่สร้างสรรค์และที่จะได้มาซึ่งข้อคิดที่ดีๆ ให้กับคนดู เมื่อจบรายการปิดโทรทัศน์ไปแล้ว มิใช่เพียงแต่ความบันเทิงเริงรมย์เท่านั้นที่ได้มา แต่คืออะไรสักอย่างที่สามารถไปเติมต่อยอดฐานความรู้ที่มีอยู่ในหัวสมองของคนดูโทรทัศน์แต่ละคนได้

โดยสรุปขอกล่าวว่า นับว่าเป็นวิวัฒนาการของนักสื่อมวลชนไทยที่พยายามจะสร้างสรรค์สิ่งที่เป็นประโยชน์อันแท้จริง ในความเป็นจริงแล้ว ผมสังเกตได้ว่า มีหลายกลุ่มธุรกิจบันเทิงที่มีความตั้งใจ ตั้งมั่นในการสร้างนวัตกรรมทางความบันเทิงที่สอดแทรกสาระและองค์ความรู้ สิ่งนี้เป็นสิ่งน่ายกย่องและควรจะต้องถูก ส่งเสริม เนื่องจากสื่อสารมวลชนมีอิทธิพลอย่างยิ่งต่อประชาชนโดยเฉพาะกลุ่มเยาวชนในแง่ของมุมมองทางความคิด และพัฒนาการทางด้านสติปัญญา ถ้าประชาชนได้รับการหล่อหลอม ทางปัญญาและทางความคิดที่ดีจากสื่อสารมวลชน เชื่อเป็นอย่างยิ่งว่าจะส่งผลที่ก่อให้เกิดความเจริญก้าวหน้าของประเทศชาติ ได้เป็นอย่างดี

หน้า 38