คอลัมน์ ดุลยภาพ ดุลยพินิจ  โดย นวลน้อย ตรีรัตน์  มติชนรายวัน  วันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2551 ปีที่ 31 ฉบับที่ 10910

มีการถกเถียงเรื่องทีวีสาธารณะกันมาก ทั้งในเรื่อง มีทำไม ใช้เงินภาษีจำนวนมากแล้วจะเป็นประโยชน์จริงหรือ ทีวีสาธารณะเป็นอย่างไร ต่างจากช่อง 11 หรือไม่ จะป้องกันการแทรกแซงจากผู้มีอำนาจได้จริงหรือ คุณภาพรายการจะดีหรือไม่ และอีกมากมาย บ้างก็สนับสนุน บ้างก็คัดค้าน บ้างก็เป็นคำถาม ผู้เขียนรู้สึกเป็นเรื่องดีที่จะมีการถกเถียงและเสนอแนะต่างๆ เพราะทีวีสาธารณะเป็นเรื่องใหม่ของสังคมไทย จึงได้รวบรวมบางประเด็นที่มีผู้เขียน หรือค้นคว้าเอาไว้ จากต่างประเทศและในประเทศบางส่วนมานำเสนอ แลกเปลี่ยน

1.บทบาทของสื่อสาธารณะเป็นอย่างไร

จากหนังสือ คู่มือแนวทางการปฏิบัติที่ดีของบริการกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะ ขององค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ หรือที่เราเรียกสั้นๆ ว่า UNESCO ได้กล่าวถึงบทบาท และความจำเป็นของสื่อสาธารณะเอาไว้ดังนี้

"สื่อสาธารณะมีบทบาทสำคัญยิ่งในการสร้างโอกาสเข้าถึงและสร้างการมีส่วนร่วมในพื้นที่สาธารณะของประชาชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศกำลังพัฒนา สื่อสาธารณะเป็นเครื่องมือในการให้การศึกษาและวัฒนธรรม พัฒนาความรู้ และเป็นเวทีสร้างปฏิสัมพันธ์ในหมู่พลเมือง ด้วยเหตุที่ประชากรโลกส่วนใหญ่ของโลกอาศัยอยู่ในพื้นที่ชนบท และมีระดับการศึกษาต่ำ ที่ผ่านมา สื่อวิทยุและโทรทัศน์จึงเป็นสื่อที่เข้าถึงประชาชนในวงกว้างมากที่สุด"

ทั้งนี้ สื่อสาธารณะที่ประสบความสำเร็จในประเทศต่างๆ แม้จะมีเป้าหมายที่เหมือนกัน แต่จะต้องมีลักษณะและรูปแบบการบริหารจัดการที่เป็นไปได้จริงแตกต่างกันไป ตามสภาพการเมือง เทคโนโลยี และเศรษฐกิจ

ซึ่งแตกต่างกันในแต่ละประเทศ

2.คุณสมบัติที่จำเป็นของสื่อสาธารณะ ควรเป็นอย่างไร

จากหนังสือดังกล่าวข้างต้น ยังได้มีการกล่าวถึงคุณสมบัติที่จะต้องสร้างให้เกิดในสื่อสาธารณะ ประกอบด้วยลักษณะ 4 ประการ คือ

- ความทั่วถึง ต้องสามารถเข้าถึงพลเมืองทุกคนของประเทศ ซึ่งเป็นเป้าหมายด้านความเสมอภาคและความเป็นประชาธิปไตย

- ความหลากหลาย ต้องมีความหลากหลายอย่างน้อยที่สุด 3 ด้าน คือ ประเภทของรายการที่นำเสนอ กลุ่มเป้าหมาย และประเด็นถกเถียง

- ความเป็นอิสระ ต้องเป็นเวทีกลางสำหรับการแสดงความคิดที่เป็นอิสระ เป็นเวทีเผยแพร่ข้อมูลข่าวสาร ความคิดเห็นและข้อวิจารณ์

- ความแตกต่างเฉพาะตัว เนื้อหาของสื่อสาธารณะต้องแตกต่างจากเนื้อหาของสื่ออื่น ผู้ชมต้องสามารถแยกแยะความแตกต่างในเชิงคุณภาพและคุณลักษณะเฉพาะของรายการสื่อสาธารณะได้

จากการศึกษาบทเรียนความสำเร็จของสื่อสาธารณะในประเทศอังกฤษ พบว่าความสำคัญประการหนึ่งก็คือ การให้มีการผลิตรายการที่ผสมผสานระหว่างการผลิตภายในสถานีเอง และผู้ผลิตอิสระภายนอก ซึ่งจะช่วยเพิ่มความหลากหลายให้เนื้อหา และทิศทางของรายการรวมทั้งช่วยสร้างบรรยากาศการแข่งขันในตลาดสื่อสาธารณะ

3.หลักเกณฑ์ในการประเมินผล

สื่อสาธารณะโดยทั่วไปจะใช้เงินจากสาธารณชน ไม่ว่าจะมาในรูปแบบของเงินภาษี เงินอุดหนุน เงินบริจาค หรือค่าธรรมเนียมสมาชิก องค์กรระหว่างประเทศหลายแห่งจึงได้มีการพัฒนาหลักเกณฑ์ มาตรฐานต่างๆ เพื่อตรวจสอบระดับความเป็นสื่อสาธารณะ ประเด็นการตรวจสอบประกอบด้วย

- ความพึงพอใจของผู้ชมและผู้ฟัง

- คุณภาพและความถูกต้องของข้อมูลข่าวสาร

- คุณภาพและความหลากหลายของรายการ

- นวัตกรรมและความคิดสร้างสรรค์

- ความเป็นอิสระและความโปร่งใสในการบริหารจัดการ

- การส่งเสริมและเคารพหลักจริยธรรมในการประกอบวิชาชีพ

- ความเป็นตัวแทนของชนกลุ่มน้อยในชาติ

- การเข้าถึงประชาชนอย่างทั่วถึง

- ความสนใจประโยชน์สาธารณะ

4.ความคาดหวังต่อทีวีสาธารณะในประเทศไทย

คุณสมชัย สุวรรณบรรณ อดีตเจ้าหน้าที่ของบีบีซีภาคบริการโลกที่ลอนดอน ให้ข้อคิดไว้ว่า

"สื่อสาธารณะที่ดีจะต้องมุ่งรับใช้ผู้ชมผู้ฟัง โดยไม่มองพวกเขาว่าเป็นลูกค้าหรือผู้บริโภค แต่มองว่าเป็นสมาชิกของสังคมที่ควรได้รับบริการที่มีคุณภาพ บริการดังกล่าวมีอยู่สามอย่างเป็นหลักใหญ่ๆ คือ หนึ่งให้ข้อมูลข่าวสารที่ถูกต้องแท้จริงและเป็นธรรม สองให้ความรู้การศึกษา และสามให้สาระบันเทิงที่มีคุณภาพและมีรสนิยม (taste and decency)"

ขณะเดียวกันโครงการศึกษาและเฝ้าระวังสื่อเพื่อสุขภาวะของสังคม (Media Monitor) ซึ่งทำการศึกษาเกี่ยวกับรายการโทรทัศน์ที่มีเนื้อหาเพื่อประโยชน์สาธารณะในประเทศไทย ได้ให้ความเห็นในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับ "คุณค่าเนื้อหา" เพื่อประโยชน์สาธารณะไว้ว่าควรประกอบด้วยคุณค่าใน 5 ประการ คือ

- คุณค่าด้านประชาธิปไตย หมายถึงเนื้อหารายการที่สนับสนุนและส่งเสริม แนวคิดประชาธิปไตย การมีส่วนร่วมในวิถีประชาธิปไตย หรือประเด็นสาธารณะ

- คุณค่าด้านวัฒนธรรมที่สร้างสรรค์ หมายถึงเนื้อหารายการที่สนับสนุนและส่งเสริม แนวคิด วิถี ผลผลิตทางวัฒนธรรมที่ดีงามและสร้างสรรค์ตลอดจนขนบธรรมเนียมประเพณีต่างๆ ทั้งในระดับชาติ ท้องถิ่น และนานาชาติ แสดงถึงความหลากหลายทางวัฒนธรรมของชนกลุ่มน้อย ทั้งทางศาสนา ชนชั้น เพศ และกลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆ

- คุณค่าด้านการศึกษา หมายถึงเนื้อหารายการที่สนับสนุนและส่งเสริม การพัฒนาทักษะ ปัญญา ด้วยข้อมูล ความรู้ ที่มีคุณค่า เพิ่มพูนความรู้ ประสบการณ์ นำไปใช้ประโยชน์ในการดำเนินชีวิต โดยมีทั้งสาระและความบันเทิง

- คุณค่าด้านสังคมและชุมชน หมายถึงเนื้อหารายการที่สนับสนุนและส่งเสริม ความสมานฉันท์ ความสามัคคี ความแตกต่าง หลากหลาย ทางความคิด ความเชื่อ เพื่อสร้างความรู้ ความเข้าใจ การยอมรับซึ่งกันและกัน

- คุณค่าด้านสังคมโลก มีเนื้อหาสนับสนุนข้อมูลในระดับนานาชาติ ทั้งด้านข้อมูล ข่าวสาร ความรู้ ความเข้าใจในเรื่องราวต่างๆ ทั้งสาระและบันเทิงจากต่างประเทศทั้งในแง่การเมือง เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม ที่ถูกต้องตามความเป็นจริง

ท่านอาจารย์เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์ ได้เขียนบทกวีเกี่ยวกับทีวีสาธารณะในประเทศไทย ตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์เดลินิวส์ ฉบับวันที่ 20 มกราคม พ.ศ.2551 ขออนุญาตนำบางส่วนของบทกวีของอาจารย์มาเสนอไว้ในที่นี้ด้วย

จงเป็นสื่อสาธารณะกล้า

ถือประโยชน์ของประชาเป็นที่ตั้ง

เอาความเห็นของประชาเป็นพลัง

จงจริงจังจริงใจด้วยใจจริง

จงคืนจอคืนใจให้ประชา

อย่าเป็นจอพ่อค้าผีบ้าสิง

ห้ามอำนาจรัฐล่วงเข้าช่วงชิง

อย่าทอดทิ้งคนไทยให้หลงทาง

คงมีอีกหลากหลายความคิดเห็น และเป็นเรื่องดี ที่จะเข้ามาเสนอความคิดเห็น ข้อเสนอแนะ ติดตาม ตรวจสอบ ว่าทีวีสาธารณะบ้านเราสามารถทำได้ดีจริงหรือไม่ สามารถตอบสนองกับเป้าหมายที่ตั้งไว้หรือไม่

หน้า 6