โดย นิธิ เอียวศรีวงศ์  มติชนรายวัน  วันที่ 07 มกราคม พ.ศ. 2551 ปีที่ 30 ฉบับที่ 10894

ใน พ.ศ.2519 ใครจะคาดได้ถูกว่า วันหนึ่งข้างหน้า รัฐมนตรีมหาดไทยขณะนั้นจะกลายเป็นคนที่ไม่น่าไว้วางใจแก่กองทัพ หลายคนคงคิดว่าคุณสมัคร สุนทรเวช เปี๊ยนไป๋ แม้ว่าคุณสมัครเคยเตือนนักข่าวเมื่อรับตำแหน่งหัวหน้าพรรค พปช.ว่า อย่าลืมว่าคุณสมัครมีความสัมพันธ์ที่ดีกับกองทัพตลอดมา

เขตเลือกตั้งของคุณสมัครสมัยที่ยังเป็น ส.ส.คือดุสิต อันเป็นพื้นที่ตั้งของทหารหลายหน่วย ในเขตนี้ คุณสมัครเคยทำให้ ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช ซึ่งรักษาการนายกรัฐมนตรีอยู่ขณะนั้นสอบตกมาแล้ว สอดคล้องกับยุทธการ "เด็ดหัว" ของกองทัพ หรือส่วนหนึ่งของกองทัพ เพื่อขจัดนายกฯ ที่นำประเทศไทยไปใกล้ชิดกับประเทศคอมมิวนิสต์

คุณสมัครถูกสื่อเรียกว่าเป็นนักการเมือง "ขวาจัด" อันเป็นจุดยืนทางการเมืองของกองทัพ และถูกขีดเส้นใต้อย่างนี้ตลอดมาจนกระทั่งไม่นานมานี้เอง

อย่างไรก็ตาม ในความสัมพันธ์ที่แปรเปลี่ยนใดๆ ก็ตาม เราไม่อาจมองว่าฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเปลี่ยนไปแต่ฝ่ายเดียว เพราะส่วนใหญ่แล้วมักเกิดจากการเปลี่ยนไปของทั้งสองฝ่ายมากกว่า และในบางกรณี ฝ่ายที่เปลี่ยนไปอย่างแท้จริงอาจเป็นฝ่ายที่มักถูกมองว่าหยุดนิ่ง เพราะมีสภาพเป็นองค์กรหรือสถาบัน ซึ่งมักเปลี่ยนช้าและเปลี่ยนระดับลึกกว่าปรากฏการณ์ภายนอก

ระหว่างกองทัพกับคุณสมัคร บางทีกองทัพอาจเปี๊ยนไป๋มากกว่าคุณสมัครก็ได้ และความเปลี่ยนแปลงในส่วนนี้ น่าสนใจกว่าส่วนของคุณสมัครเป็นอันมาก เพราะมีผลกระทบต่อการเมืองไทยมากกว่านักการเมืองคนหนึ่งแน่นอน

ความเป็นองค์กรภายใต้การนำเดี่ยวเริ่มหายไปตั้งแต่หลัง 14 ตุลาเป็นต้นมา ปรากฏการณ์ประหลาด ซึ่งไม่เคยเกิดในกองทัพไทยมาก่อน คือผู้บังคับกองพันคุมกำลังรวมหัวกันเลือกผู้บัญชาการติดต่อกันถึงสองคน เกิดขึ้นในยุคสมัยที่เรียกกันว่ายุค "ยังเติร์ก" คุมอำนาจ การเกาะกลุ่มบนฐานความสัมพันธ์นานาชนิด กลายเป็นความจำเป็นสำหรับประกันความก้าวหน้าในราชการ ฐานความสัมพันธ์ที่จะทำให้เกิดกลุ่ม มีได้นับตั้งแต่สายของหน่วยที่เคยบังคับบัญชา (ม้ายานเกราะ, สื่อสาร, ทหารพราน, ราบ, กองรบพิเศษ ฯลฯ) "รุ่น" ที่จบจากโรงเรียนทหาร, และ "ลูก" ใคร ทำให้เกิดความจำเป็นจะต้องวางคนในสาย "กลุ่ม" ของตนไปคุมกำลังที่สำคัญๆ ในกองทัพ

การแข่งขันเปลี่ยนจากการสังกัดอยู่ในสายที่แข่งขันกันในการ "เข้าถึง" ผู้นำกองทัพ กลายเป็นการเกาะกลุ่มที่เหนียวแน่น และฝ่ายใดได้ก็จำเป็นต้องได้หมด ฝ่ายใดเสียก็ต้องเสียหมด ฉะนั้น จึงเกิดความตึงเครียดในความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มอย่างหนัก ล่อแหลมต่อการปะทะกันด้วยกำลังอาวุธในมือ

หลัง พ.ศ.2519 เกิดความพยายามทำรัฐประหาร ซึ่งก็คือการปะทะกันระหว่าง "กลุ่ม" ในกองทัพหลายครั้ง ทั้งที่ปรากฏเหตุการณ์แก่สาธารณชน และที่ไม่ปรากฏอย่างชัดแจ้งเท่า เป็นการเมืองของกองทัพที่ผูกโยงกับการเมืองระดับชาติ

ความหวาดระแวงและเดิมพันที่สูงทำให้ทุก "กลุ่ม" พร้อมจะลั่นไก การประท้วงของประชาชนผู้ไม่มีอาวุธก็อาจเป็นช่องทางให้ "กลุ่ม" อื่นใช้ประโยชน์ช่วงชิงอำนาจได้ ต้องอาศัยการนองเลือดในเหตุการณ์พฤษภาทมิฬ จึงประจักษ์ชัดแก่ "กลุ่ม" ต่างๆ ในกองทัพว่า การลั่นไกไม่นำไปสู่ชัยชนะเด็ดขาด ปืนมีไว้ขู่ ไม่ได้มีไว้ยิง

การสร้างอำนาจนำทางการเมืองที่ยั่งยืนพอสมควร จะเกิดจากองค์กรที่มีความแตกแยกภายในสูงเช่นนี้ไม่ได้ การดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีอย่างต่อเนื่องถึง 8 ปีของพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ ไม่ได้เกิดขึ้นเพราะการหนุนของกองทัพล้วนๆ แต่เกิดขึ้นได้เพราะการหนุนของเครือข่ายอีกมากที่อยู่นอกกองทัพ และเลือกที่จะเข้ามาแวดล้อมสนับสนุนพลเอกเปรมต่างหาก

อำนาจนำทางการเมืองเป็นสิ่งที่กองทัพผูกขาดเป็นหัวขบวนไม่ได้เสียแล้ว แต่กองทัพต้องสร้างเครือข่ายที่กว้างขวางกับคน, องค์กร และสถาบันที่อยู่นอกกองทัพอีกมาก ในแง่นี้ คุณสมัคร สุนทรเวช ก็ยังสามารถร่วมอยู่ในเครือข่ายดังกล่าวได้อยู่ และในระยะยาวแม้แต่พรรค พปช.เองก็สามารถร่วมในเครือข่ายนี้ได้

ในอีกด้านหนึ่ง หลังการสิ้นบทบาทของ พคท.ในต้นทศวรรษ 2520 เป็นต้นมา สิ่งที่กองทัพเห็นว่าเป็นภัยคุกคามทั้งต่อชาติ และต่อกองทัพเองก็เปลี่ยนไป กองทัพจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนอุดมการณ์ (ซึ่งที่จริงคือหลักคิดที่ให้คำอธิบาย แก่ปฏิบัติการร่วมกันขององค์กร) ที่ทำให้เกิดความเห็นสอดคล้องต้องกัน ในการปฏิบัติการทั้งทางทหาร, การเมือง และสังคม แม้ว่าชาติ, ศาสนา, พระมหากษัตริย์ ยังเป็นสถาบันสูงสุดที่กองทัพเชื่อว่าเป็นภารกิจของตนที่จะต้องรักษาไว้ แต่อุดมการณ์นี้กว้างเกินไปสำหรับให้คำอธิบายสำเร็จรูปแก่การปฏิบัติการต่างๆ เอาคนลงเผาในถังแดงเพราะ "มัน" เป็นแนวร่วมของพวกคอมฯ มีคำอธิบายในตัวของมันเองพร้อมสรรพ ซึ่งหลายฝ่ายยอมรับได้โดยไม่ต้องพูดเลย แต่การยิงทิ้งผู้ประท้วงกลางถนนราชดำเนินหรือมัสยิดกรือเซะ ไม่มีคำอธิบายพร้อมสรรพแก่ปฏิบัติการเช่นนั้นติดมาด้วย

กองทัพไม่มีอุดมการณ์ที่สามารถใช้เป็นคำอธิบายแก่ปฏิบัติการได้ หรือไม่มีอุดมการณ์ที่ใช้ในการทำงานทางการเมืองได้ ไม่มีแม้แต่จะให้คำอธิบายแก่คนภายในกองทัพเอง ยังไม่พูดถึงแก่สังคมในวงกว้าง

บางส่วนในกองทัพหมาย "ศัตรู" ใหม่ได้ชัดเจน คือทุนนิยมและสหรัฐ แต่จะพัฒนาอุดมการณ์อย่างไรให้ชี้เป้าอย่างเป็นรูปธรรมแก่ "ศัตรู" ใหม่นี้ จนพอเป็นคำอธิบายแก่ปฏิบัติการร่วมกันได้ แม้การหมาย "ศัตรู" ใหม่นี้ จะมีฐานสนับสนุนของผู้คนในสังคมนอกกองทัพอยู่ไม่น้อยก็ตาม แต่หากกองทัพจะร่วมอยู่ในเครือข่ายที่ถืออำนาจนำของสังคม ก็ยังมีผู้คนอีกมากในเครือข่ายนั้นที่ไม่อาจเห็นพ้องด้วยได้ว่า ทุนนิยมและสหรัฐคือ "ศัตรู" ใหม่ เช่นผู้คนในวงการธนาคารและธุรกิจเป็นต้น

เราต้องไม่ลืมว่า "ทุนนิยมและสหรัฐ" เป็นศัตรูที่แตกต่างจาก พคท.เป็นอันมาก เพราะ "ทุนนิยมและสหรัฐ" ไม่มีกองทัพของตนเอง ในขณะที่ พคท.มีกองทัพปลดแอกของตนเอง ชัยชนะของ พคท.จึงหมายถึงการสร้างกองทัพใหม่จากฐานใหม่ แต่ชัยชนะของ "ทุนนิยมและสหรัฐ" ไม่กระทบถึงผลประโยชน์ของกองทัพแต่อย่างใด ฉะนั้น แม้แต่จะปลุกระดมคนในกองทัพให้รับเอา "ทุนนิยมและสหรัฐ" มาเป็น "ศัตรู" ใหม่ ก็ยังทำได้ยาก

คุณสมัคร สุนทรเวช ซึ่งอาจเปลี่ยนน้อยกว่ากองทัพเสียอีก จะรักษาหรือฟื้นฟูความสัมพันธ์ที่เคยดีกับกองทัพไว้สืบไปได้หรือไม่ น่าสงสัยว่าไม่ได้ ยกเว้นแต่คุณสมัครจะสามารถสร้างอุดมการณ์ใหม่ ที่ทำให้กองทัพปฏิบัติการทางสังคมได้ด้วยความยินยอมพร้อมใจของสังคม

แต่หากใช้ประวัติทางการเมืองของคุณสมัครเป็นเกณฑ์ คุณสมัครไม่ใช่คนที่สามารถทำอย่างนั้น หรืออยากทำอย่างนั้นด้วยซ้ำ ความผันผวนและสลับซับซ้อนของสภาพการเมืองหลัง 14 ตุลา ซึ่งเปิดพื้นที่ให้คุณสมัครเข้ามามีบทบาททางการเมืองอย่างเข้มข้น สืบมาจนทุกวันนี้ ไม่ได้เกิดขึ้นจากการกำหนดของคุณสมัครเอง แท้จริงแล้วคุณสมัครเป็นเพียงเบี้ยตัวหนึ่งในกระดานเท่านั้น พลังของการแลกเปลี่ยนและเกาะเกี่ยวผลประโยชน์กันของคนหลายต่อหลายกลุ่มต่างหาก ที่ผลักดันให้เบี้ยตัวต่างๆ เดินไปบนกระดาน เพื่อตอบสนองผลประโยชน์เฉพาะตัวของตัวเบี้ยเอง แต่สนองผลประโยชน์ที่ใหญ่กว่าของพลังอันสลับซับซ้อนนั้น

องค์กรที่มีความแตกแยกภายในสูงเช่นนี้ ย่อมมีเจตนารมณ์ทางการเมืองไม่ได้ เว้นแต่สามารถสถาปนาตนเอง เป็นผู้นำของอุดมการณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นที่ยอมรับในสังคม มิฉะนั้นการฝืนเข้ามามีบทบาททางการเมือง ก็ขาด "วาระ" ที่เป็นของส่วนรวม และจะถูกต่อต้านขัดขวางจากบางกลุ่มในสังคม จะลั่นไกก็รู้ว่าไม่มีทางชนะด้วยวิธีนั้น จะใช้พลังอำนาจแฝงที่มีอยู่ ก็ไม่สามารถควบคุมให้ได้ผลตามต้องการ

คะแนนเสียงที่พรรค พปช.ได้รับในครั้งนี้ ชี้ให้เห็นว่ากองทัพที่ไม่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันนี้ ยังไม่มีหนทางที่จะสถาปนาตนเอง ขึ้นเป็นหัวหน้าของอำนาจนำในการเมืองและสังคมไทยได้ ในขณะเดียวกัน ก็ไม่สามารถสร้างเครือข่าย เพื่อเข้าไปช่วงชิงอำนาจนำนั้นได้อย่างเบ็ดเสร็จเด็ดขาด

แม้มีการรัฐประหารของกองทัพในวันที่ 19 ก.ย. 2549 แต่เหตุการณ์หลังจากนั้นกลับชี้ให้เห็นว่า อนาคตทางการเมืองของกองทัพเป็นสิ่งที่ง่อนแง่นไม่แน่นอนอย่างยิ่ง ทางเลือกสุดโต่งสองข้างคือ ระหว่างกลับเข้ากรมกองและกลายเป็นกองทัพที่ตกอยู่ภายใต้การกำกับของนักการเมือง ซึ่งอาจใช้กองทัพไปในทางที่ทำให้กองทัพต้องเป็นศัตรูกับคนจำนวนมากในสังคม หรือเข้ามายึดอำนาจเด็ดขาดถาวรและกำกับการเมืองแต่ผู้เดียว ล้วนเป็นทางตัน เพราะทำไม่ได้ทั้งสองทาง

ทางเลือกที่เป็นไปได้ย่อมอยู่ที่ใดที่หนึ่งในระหว่างสุดโต่งสองข้างนั้น อีกทั้งค้นหาได้ยากด้วย เพราะจะหวังพึ่งคนภายนอกโดยเฉพาะนักการเมืองเสาะหาให้ย่อมเป็นไปไม่ได้ในสภาพการเมืองไทย จะค้นหาเอง ก็อาจสายเกินไปแล้วที่ผู้นำกองทัพจะทำได้ เพราะถึงพบทางเลือกที่พอเหมาะพอควร ก็ไม่มีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันพอที่จะทำให้บรรลุความเป็นจริงได้

เวลานี้ ผู้นำกองทัพหลายคนกล่าวว่า อยากกลับกรมกอง แต่ไม่ต้องการให้นักการเมืองเข้ามาแทรกแซงกิจการของกองทัพ นี่ก็เป็นอีกทางเลือกหนึ่งที่สุดโต่ง เป็นไปไม่ได้ แต่ปัญหาอยู่ที่ว่า จะแสวงหาจุดสมดุลที่เป็นไปได้ และเป็นที่ยอมรับในสังคม ระหว่างความชอบธรรมทางการเมืองของนักการเมืองที่มาจากการเลือกตั้ง และความชอบธรรมทางวิชาชีพของทหารตรงไหน จึงจะทำให้เกิดการแทรกแซงที่ยอมรับได้

ฉะนั้น บางทีจึงอาจเป็นไปได้ว่า อนาคตทางการเมืองของกองทัพอาจเกิดขึ้นได้จากการต่อรองกับฝ่ายอื่นๆ มีทั้งรุกและทั้งถอย จนกว่าจะได้จุดลงตัวที่สังคมยอมรับได้ โดยไม่ได้เกิดขึ้นจากนักการเมืองคนใดหรือผู้นำกองทัพ "รุ่น" ใด หรือ "ลูก" ใครอีกเลย

หน้า 6