โดย นิธิ เอียวศรีวงศ์  มติชนรายวัน  วันที่ 22 ตุลาคม พ.ศ. 2550 ปีที่ 30 ฉบับที่ 10817

อาจารย์ไชยันต์ ไชยพร แห่งคณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย แสดงความเห็นคัดค้าน การแก้กฎหมายอาญาคดีหมิ่นพระบรมเดชานุภาพว่า "...สวนทางกับแนวคิดที่เมืองไทยต้องการให้สถาบันกษัตริย์ มีภาพลักษณ์ที่สมัยใหม่ในสายตาประชาคมโลก"

ผมเห็นด้วยกับท่านอาจารย์ไชยันต์เป็นอย่างยิ่ง ทั้งๆ ที่ไม่แน่ใจว่าสถาบันกษัตริย์ที่มี "ภาพลักษณ์สมัยใหม่" ของท่านมีรายละเอียดอย่างไร แต่ก็คงเหมือนที่ผ่านมา กล่าวคือ ผมมักเห็นด้วยกับท่านในหลักการ มากกว่ารายละเอียดหรือวิถีทางปฏิบัติเสมอ ผมจึงอยากเสนอความเห็นของผม เกี่ยวกับการทำความทันสมัย แก่สถาบันกษัตริย์ไทยในที่นี้ หากผิดพลาดประการใด อาจารย์ไชยันต์ย่อมไม่ควรรับผิดชอบด้วย

อันที่จริง ความจำเป็นที่จะต้องทำความทันสมัยแก่สถาบันกษัตริย์ (Modernization of the Monarchy) นั้น พระมหากษัตริย์ไทยได้ทรงเล็งเห็นมานับตั้งแต่เปิดประเทศในสมัย ร.4 แล้ว และผู้ที่เป็นทั้งผู้นำ และผู้กำหนดลักษณะความทันสมัยดังกล่าวเกือบตลอดมา คือ องค์พระมหากษัตริย์เองนับตั้งแต่ ร.4 ลงมาถึงรัชกาลปัจจุบัน จะมียกเว้นก็แต่ช่วงสั้นๆ หลัง พ.ศ.2475-2490 เท่านั้น ที่อาจกล่าวได้ว่า คณะราษฎรเข้ามามีส่วนกำหนดลักษณะความทันสมัยของสถาบันนี้บ้าง

กฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพเป็นกฎหมายที่ทั้งสืบเนื่องจากกฎหมายโบราณ และปรับเข้ากับระบบกฎหมายสมัยใหม่ นั่นก็คือสัมพันธ์กับกฎหมาย "มะพร้าวห้าวยัดปาก" ในกฎหมายโบราณ และสอดคล้องกับกฎหมายประเภทเดียวกันของญี่ปุ่นและเยอรมนีในช่วงที่สยามเริ่มทำประมวลกฎหมายอาญา

ความชอบธรรมของกฎหมายนี้หลัง พ.ศ.2475 ก็คือปกป้องประมุขแห่งรัฐซึ่งเป็นพระมหากษัตริย์ ไม่ใช่นักการเมืองที่มาจากการเลือกตั้ง การจะให้พระมหากษัตริย์ลงมาค้าความกับประชาชนด้วยคดีหมิ่นประมาท ดูจะไม่เหมาะแก่ประมุขแห่งรัฐที่เป็นพระมหากษัตริย์นัก อีกทั้งพระบารมีอันมากล้นของพระมหากษัตริย์ ย่อมทำให้เกิดความเคลือบแคลงต่อความเที่ยงตรงของศาลยุติธรรมได้ง่าย จึงไม่เหมาะทั้งแก่พระเกียรติยศและไม่เหมาะแก่ระบบยุติธรรม

ในประเทศอื่นที่มีกษัตริย์เป็นประมุข นี่เป็นทางออกหนึ่งซึ่งบางประเทศใช้ ในขณะที่อีกบางประเทศใช้วิธีอื่น เช่น มีองค์กรการเมือง (รัฐมนตรีหรืออธิบดีกรมพระราชวัง) รับผิดชอบทางกฎหมายแทนองค์ประมุข หรือสร้างประเพณีของสื่อและนักการเมืองที่จะไม่พาดพิงถึงกษัตริย์และพระราชวงศ์ในทุกกรณี (แต่ประเพณีก็เปลี่ยนแปลงไปได้ตามยุคสมัย)

สถานะที่ทรงเป็นประมุขแห่งรัฐนี้เห็นได้ชัดในกฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ เพราะคุ้มครองเฉพาะองค์พระมหากษัตริย์, พระราชินี และองค์รัชทายาทเท่านั้น ไม่รวมพระบรมวงศานุวงศ์อื่น เพราะตำแหน่งทั้งสามนั้น ย่อมเป็นส่วนหนึ่งของสถาบันพระมหากษัตริย์อย่างปฏิเสธไม่ได้

พูดอีกอย่างหนึ่งก็คือ กฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพของไทยนั้น มุ่งจะคุ้มครองสถาบันพระมหากษัตริย์ในฐานะประมุขแห่งรัฐ ไม่ใช่คุ้มครองตระกูลหรือพระราชวงศ์ทั้งหมด (สถานะของพระราชวงศ์นั้นได้รับความคุ้มครองจากกฎหมายอื่น เช่น กฎหมายการสืบราชสันตติวงศ์, กฎหมายการบริหารแผ่นดิน, วัฒนธรรมประเพณี และแน่นอนย่อมได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายเหมือนคนไทยทุกคน) ตราบเท่าที่กฎหมายถูกใช้ตามเจตนารมณ์ที่แท้จริง กฎหมายนี้ก็สมเหตุสมผล แต่ปัญหาอยู่ที่ว่ากฎหมายนี้กลับถูกใช้ในการขจัดศัตรูทางการเมือง หรือเพื่อเสริมประโยชน์ทางการเมืองของผู้ใช้ตลอดมา

และด้วยเหตุ ดังนั้น จึงก่อให้เกิดความเดือดร้อนแก่องค์พระมหากษัตริย์ ดังที่ได้เคยมีพระราชดำรัสเกี่ยวกับเรื่องนี้มาแล้วใน พ.ศ.2549 ผลก็คือแทนที่กฎหมายจะช่วยคุ้มครองปกป้องพระมหากษัตริย์ในฐานะประมุขแห่งรัฐ (ไม่ใช่ในฐานะบุคคล) กลับทำความเสียหายแก่สถาบันพระมหากษัตริย์มากกว่า

ก่อนจะพูดต่อไป ผมขอแทรกเรื่องพระมหากษัตริย์ในฐานะประมุขแห่งรัฐไว้ตรงนี้นิดหนึ่ง เพราะเกี่ยวกับเรื่องข้างหน้า

ประมุขแห่งรัฐนั้นมีบทบาทหน้าที่สำคัญอันขาดไม่ได้ของรัฐสมัยใหม่ ทั้งในความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ และในความสัมพันธ์ภายใน กล่าวคือ เป็นตัวแทนของรัฐเมื่อสัมพันธ์กับประเทศอื่น และเป็นเครื่องหมายแห่งความชอบธรรม (ทั้งทางกฎหมายและวัฒนธรรม) ภายในประเทศ

ในส่วนประเทศที่มีกษัตริย์เป็นประมุข บทบาทหน้าที่นี้ของสถาบันกษัตริย์คือบทบาทหน้าที่สำคัญที่สุดในโลกสมัยใหม่ สถาบันกษัตริย์จะดำรงในประเทศนั้นๆ สืบไปหรือไม่ ก็ขึ้นอยู่กับกษัตริย์จะทรงทำหน้าที่ตรงนี้ได้อย่างเหมาะสมกับความเปลี่ยนแปลงของโลก และประเทศได้ดีเพียงใด

ว่าเฉพาะข้อได้เปรียบ ประเทศที่มีกษัตริย์เป็นประมุขแห่งรัฐนั้นได้เปรียบในบางเรื่อง เพราะกษัตริย์ย่อมเป็นสถาบันการเมือง และวัฒนธรรมที่เก่าแก่ ฉะนั้น จึงสั่งสมประสบการณ์ทางการเมืองและวัฒนธรรมไว้มาก สามารถนำมาใช้เพื่อประโยชน์ของประเทศได้มาก (ขอย้ำ-หมายถึงสถาบันไม่ใช่บุคคล) ด้วยเหตุดังนั้น กษัตริย์ในโลกสมัยใหม่จึงต้องวางพระองค์เป็นกลางทางการเมือง เพราะในสถานะที่เป็นกลางเช่นนี้เอง ที่จะสามารถใช้สิทธิหรือพระราชอำนาจได้อย่างมีประสิทธิภาพ (คือสิทธิที่จะพระราชทานคำปรึกษาเมื่อได้รับการร้องขอ, สิทธิที่จะทรงเตือน และสิทธิที่จะทรงส่งเสริม ทั้งนี้ ย่อมทรงกระทำโดยมิให้กระทบต่อสถานะความเป็นกลางทางการเมืองดังกล่าว)

อย่างไรก็ตาม พระพุทธศาสนาสอนให้เรารู้ว่า ไม่มีอะไรที่ดีเพียงส่วนเดียวหรือเสียเพียงส่วนเดียว ประมุขแห่งรัฐที่เป็นกษัตริย์อาจใช้พระราชอำนาจทางวัฒนธรรมนำความวุ่นวาย และความรุนแรงมาสู่ประเทศก็ได้ ในเนปาลสถาบันกษัตริย์จะมีชีวิตยืนยาวต่อไปนับได้เป็นเดือนเท่านั้น

ในกรณีที่ประมุขแห่งรัฐไม่ใช่กษัตริย์ ความจำเป็นในการปกป้องคุ้มครองด้วยกฎหมายพิเศษเช่นนี้ก็น้อยลง บางประเทศประธานาธิบดีได้รับความปกป้องคุ้มครองจากกฎหมายเท่าพลเมืองคนอื่น ในบางประเทศได้สิทธิพิเศษบางอย่างเพิ่มเติม แต่มักกระทำในนามของประมุขฝ่ายบริหาร

ประเด็นที่ผมต้องการเสนอในที่นี้ก็คือ กฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพของไทย เป็นกลไกทางกฎหมายแบบไทย ที่จะรักษาพระเกียรติยศของประมุขแห่งรัฐซึ่งเป็นพระมหากษัตริย์ และสถาบันพระมหากษัตริย์ไทยนั้น แม้เปลี่ยนแปลงไปอย่างมากนับตั้งแต่วันที่ 24 มิถุนายน 2475 แต่ในขณะเดียวกันก็ปฏิเสธไม่ได้ว่า ย่อมมีความสืบเนื่องกับสถาบันพระมหากษัตริย์ไทยซึ่งมีมาก่อนหน้านั้นด้วย ฉะนั้น จึงผสมกับประเพณีของความสัมพันธ์แบบเดิม ระหว่างพระมหากษัตริย์กับข้าราษฎร- อย่าลืมว่าการตัดสินใจดำรงรักษา สถาบันพระมหากษัตริย์ไว้ หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง ย่อมหมายถึงการเห็นประโยชน์ของ "สถาบัน" นี้ และประโยชน์ย่อมได้มาจากการรักษาความสืบเนื่องของ "สถาบัน" ไว้ระดับหนึ่ง มากกว่าการสถาปนา "สถาบัน" พระมหากษัตริย์ขึ้นใหม่

ผมไม่ได้หมายความว่า วิธีการรักษาพระเกียรติยศของประมุขแห่งรัฐที่เป็นกษัตริย์ดังที่ทำในประเทศไทยเป็นสากล พึงใช้ได้กับทุกประเทศที่มีเงื่อนไขเดียวกันหมด (เช่นสิกขิม) แต่อาจเป็นวิธีการที่เหมาะกับประเทศไทยที่สุด อย่างน้อยก็ใช้สืบมาเป็นเวลานาน จนกระทั่งกฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ ถูกนำมาใช้เป็นเครื่องมือประหัตประหารกันทางการเมืองอย่างดาษดื่นเพิ่มขึ้นหลัง พ.ศ.2500 เป็นต้นมา

ปัญหาอยู่ที่ว่า จะรักษาดุลยภาพที่เหมาะสม (และมีพลวัต-คือมีพลังที่จะปรับเปลี่ยนได้ตลอดไป) ระหว่างความสืบเนื่องกับวัฒนธรรมโบราณ ของสถาบันพระมหากษัตริย์ กับการเป็นสถาบันกษัตริย์ของโลกสมัยใหม่ได้อย่างไร

โจทย์ข้อนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งที่ต้องคำนึงถึงในการออกหรือแก้กฎหมายใดๆ เกี่ยวกับสถาบันพระมหากษัตริย์ และถึงเวลาที่สังคมไทยต้องเข้ามามีส่วนร่วมในการตอบโจทย์ด้วย ไม่ใช่ปล่อยให้พระมหากษัตริย์ต้องรับผิดชอบอยู่ฝ่ายเดียวตลอดไป

สถาบันพระมหากษัตริย์จะดำรงอยู่ในโลกสมัยใหม่ได้ โดยได้รับความยอมรับนับถือจากคนในประเทศและต่างประเทศ ต้องไม่ขัดกับหลักการของสังคมประชาธิปไตยเกินไป โดยเฉพาะหลักความเสมอภาค เพราะจุดอ่อนของสถาบันกษัตริย์ทุกแห่งในโลกนี้อยู่ที่จุดนี้นั่นเอง เจตนารมณ์ของกฎหมายที่เกี่ยวกับสถาบันพระมหากษัตริย์ จึงต้องเน้นที่บทบาทหน้าที่ของสถาบันในฐานะประมุขแห่งรัฐ และสถานะอันสูงตามประเพณีของสถาบัน หลีกเลี่ยงที่จะออกกฎหมายซึ่งไปเน้นความ "ศักดิ์สิทธิ์" ของสถาบัน

กฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพมีความเหมาะสมกำลังพอดี คือ เน้นบทบาทหน้าที่ของสถาบัน และขีดวงความคุ้มครองไว้พอเหมาะกับความคิดของคนไทยเกี่ยวกับสถาบัน คือ พระมหากษัตริย์, พระราชินี, รัชทายาท และผู้สำเร็จราชการ (ซึ่งปฏิบัติหน้าที่ของสถาบันในฐานะประมุขแห่งรัฐ) หากเพิ่มความคุ้มครองนั้นไปถึงพระบรมวงศานุวงศ์ ก็เท่ากับว่าความสัมพันธ์ (ในที่นี้คือความสัมพันธ์โดยสาโลหิต) กับพระมหากษัตริย์เข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของประมุขแห่งรัฐไปด้วย ปัญหาที่ตามมาทันทีก็คือจะขีดวงความสัมพันธ์นี้ไว้แค่ไหน เช่น ผู้เสนอกฎหมายในระยะแรกก็สับสนในการไปดึงเอาองคมนตรี เข้าไปรับความคุ้มครองด้วย (องคมนตรีไม่เกี่ยวข้องแต่อย่างใดกับบทบาทหน้าที่ประมุขแห่งรัฐ) หากไม่มีหลักที่ชัดเจนดังกล่าว ก็จะยิ่งสับสนมากขึ้นในภายหน้า เช่น สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ใช่หรือไม่, บริษัทและองค์กรหากำไรอื่นๆ ที่สัมพันธ์กับสำนักงานทรัพย์สินฯ หรือทรัพย์สินส่วนพระองค์ ใช่หรือไม่

ยิ่งไปกว่านั้น การขยายขอบเขตความคุ้มครองถึงพระบรมวงศานุวงศ์ เท่ากับขีดเส้นใต้ลักษณะ "มะพร้าวห้าวยัดปาก" ของสังคมที่แบ่งคนเป็นลำดับชั้นของสถานภาพที่ไม่เท่าเทียมกัน ดึงเอาสถาบันพระมหากษัตริย์กลับไปเป็นสถาบันของสังคม และยุคสมัยที่ผ่านไปแล้ว และไม่มีวันหวนคืนมาอีก

อีกข้อหนึ่งที่ต้องระวังก็คือ กฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ ต้องไม่มีลักษณะ "ปิดหู ปิดปาก" ประชาชน ในอังกฤษสมัยก่อนและในญี่ปุ่นปัจจุบัน ความพอเหมาะพอควรในการทำให้เรื่องที่เกี่ยวกับสถาบันกษัตริย์ เป็นสาธารณะได้มากน้อยเพียงใด อาศัยการสร้างประเพณีขององค์กรทางสังคมต่างๆ เช่น สื่อ, ชั้นเรียน, งานวิจัย ฯลฯ ไม่ใช่กฎหมาย และแท้จริงแล้วอำนาจกฎหมายระงับเรื่องนี้ไม่ได้จริง โดยเฉพาะในยุคสมัยของเครื่องมือการสื่อสารคมนาคม ที่มีลักษณะ "ส่วนตัว" สูงเช่นปัจจุบัน นอกจากนี้ "ประเพณี" ดังกล่าวจะทำงานได้ผลมากน้อยเพียงใด ยังขึ้นกับพระราชจริยวัตรของกษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์เองด้วย

ปัญหาที่แท้จริงของกฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพขณะนี้ ไม่ได้อยู่ที่เนื้อหาเท่ากับที่ถูกนำมาใช้อย่างฉ้อฉล นักวิชาการบางท่านเสนอว่าให้คงกฎหมายนี้ไว้โดยเพิ่มข้อความแต่เพียงว่า การฟ้องร้องดำเนินคดี จะกระทำได้เมื่อได้รับพระบรมราชานุมัติเท่านั้น ผมคิดว่าขัดกับเจตนารมณ์ของกฎหมาย ซึ่งต้องการปกป้องพระมหากษัตริย์ในฐานะประมุขแห่งรัฐ ไม่ให้ต้องลงมาค้าความกับประชาชน (ถึงไม่ทรงกระทำโดยตรง ก็เท่ากับทรงกระทำโดยอ้อมนั่นเอง)

ผมเห็นว่าควรมีบุคคลหรือองค์กรในระดับสูง ซึ่งไม่เกี่ยวกับพระมหากษัตริย์โดยทางหนึ่งทางใด อาจเป็นองค์กรที่มีอยู่แล้ว เช่นอัยการสูงสุด, รัฐมนตรีกระทรวงวัฒนธรรม, นายกรัฐมนตรี หรือตั้งองค์กรใหม่ขึ้นกลั่นกรอง ก่อนจะอนุมัติให้ดำเนินคดีได้ (อย่างน้อยโดยหลักการ วินิจฉัยที่จะดำเนินคดีหรือไม่ขององค์กรเหล่านี้ ต้องรับผิด-accountable-ต่อสังคม) อย่าปล่อยให้ใครๆ ก็สามารถตั้งตัวเป็นโจทย์ฟ้องร้องได้ และปล่อยให้ตำรวจชั้นผู้น้อยและอัยการชั้นผู้น้อย ต้องใช้วินิจฉัยของตนเอง ว่าจะดำเนินคดีหรือไม่ ซึ่งยากที่จะใช้อำนาจวินิจฉัยนั้นอย่างเที่ยงธรรม วิธีที่ง่ายกว่าและปลอดภัยกว่าคือ "เป่า" ขึ้นไปข้างบน ผลก็คือยิ่งทำให้เสื่อมเสียพระเกียรติยศของสถาบันพระมหากษัตริย์มากขึ้น

หน้า 6