บทความ : ประเวศ วะสี  กรุงเทพธุรกิจ  วันพุธที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2550

ขณะนี้ ดูจะมีความวิตกกังวลกันอยู่ทั่วๆ ไป ว่า การเมืองจะย่ำเท้าเข้าวงจรเดิมๆ มีการใช้เงินซื้อเสียง แล้วก็เข้ามาโกงกินกันอีก แล้วก็เกิดวิกฤติทางการเมืองซ้ำซากๆ อยู่อย่างนั้น

ความวิตกกังวลดังกล่าวก็เป็นเรื่องที่ดี เพราะจะได้ช่วยกันทำให้การเมืองดีขึ้น อย่าลืมว่า การเมืองดีไม่มีขาย อยากได้ต้องร่วมสร้าง ลำพังนักการเมืองจะพัฒนาตัวเองก็คงจะได้บ้างแต่ยาก สังคมต้องเข้ามาเอาใจใส่ดูแลการเมืองจึงจะดีขึ้น เราจึงควรจำไว้เสมอว่า ประชาธิปไตยจะดีขึ้นอยู่ที่ประชาชน อย่าไปมองเป็นเรื่องของนักการเมืองโดดๆ

นักการเมืองที่ลงเลือกตั้งทั้งประเทศมีรวมกันประมาณ 3,000 คนเท่านั้นเอง ประชาชนทั้งประเทศมีหลายสิบล้านคน และยังมีองค์กรสถาบันต่างๆ อีกมาก ซึ่งรวมกันเรียกว่าสังคม ถ้าสังคมเข้มแข็งเศรษฐกิจจะดี การเมืองจะดี และศีลธรรมจะดี ข้อนี้เราควรจำไว้เสมอว่า เศรษฐกิจจะดีไม่ได้อยู่ที่ตัวเศรษฐกิจเอง หรือการเมืองจะดีไม่ได้อยู่ที่นักการเมือง หรือศีลธรรมจะดีไม่ได้อยู่ที่พระสักเท่าใด แต่อยู่ที่สังคมเข้มแข็ง

เพื่อยกระดับคุณภาพการเมือง กระบวนการทางสังคมควรทำเรื่องเฉพาะหน้า 3 เรื่อง ดังต่อไปนี้

1. ทำให้การเลือกตั้งยุติธรรม

ความยุติธรรมทำให้เรื่องยุติลงได้ แต่ถ้าขาดความยุติธรรมแล้วจะเกิดความยุ่งยากตามมา ความไม่ยุติธรรมเกิดจากอำนาจเงิน หรืออำนาจรัฐหรือทั้งสองอย่างร่วมกัน การใช้เงินจำนวนมากซื้อตัวผู้สมัครและซื้อเสียงทำให้การเมืองบิดเบี้ยว และในที่สุดเข้าไปสู่ทางตัน การใช้อำนาจรัฐให้คุณให้โทษแก่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็เช่นเดียวกัน

กกต. องค์กรกลาง สถาบันพระปกเกล้า สื่อมวลชน มหาวิทยาลัย รวมทั้งกลุ่มและองค์กรอื่นๆ ที่สนใจพัฒนาการเมือง ควรรวมตัวกันเป็นภาคีพัฒนาการเมือง สร้างกรอบ กติกา และกลไกการควบคุมดูแลให้การเลือกตั้งมีความถูกต้องเป็นธรรมที่สุดเท่าที่จะทำได้

2. ปฏิรูปพรรคการเมือง

พรรคการเมืองต้องปฏิรูปไม่สู่ความเป็นสถาบัน หากพรรคการเมืองมีความเป็นสถาบันแล้วบ้านเมืองจะเจริญรุดหน้าอย่างรวดเร็ว ภาคีพัฒนาการเมืองควรเข้ามาส่งเสริมตรวจสอบพรรคการเมือง อาจจัดให้มีการทำ ISO พรรคการเมือง ไม่ใช่เพื่อประณาม แต่เพื่อส่งเสริมการพัฒนาคุณภาพ พรรคการเมืองที่มีคุณภาพ น่าจะมีลักษณะ 5 ประการ หรือเบญจสัญลักษณ์ ดังต่อไปนี้

(1) เป็นองค์กรสาธารณะที่มีประชาชนเป็นเจ้าของ ไม่ใช่บริษัทค้ากำไรส่วนตัวของใครคนใดคนหนึ่ง นั่นคือพรรคการเมืองต้องมีโครงสร้างที่เป็นประชาธิปไตย ไม่ใช่เผด็จการโดยเจ้าของพรรค พรรคการเมืองมีหน้าที่สร้างประชาธิปไตย ฉะนั้นตัวเองต้องมีประชาธิปไตยเสียก่อน

(2) มีความโปร่งใสทางการเงิน ให้สาธารณะตรวจสอบที่มาและที่ไปของเงินของพรรคได้

(3) มีปัญญาและความดี ในสังคมที่ซับซ้อนและมีปัญหายากๆ ถ้าพรรคการเมืองขาดปัญญาแล้ว ไม่มีทางจะแก้ปัญหาของประเทศชาติบ้านเมืองได้ พรรคการเมืองจะต้องเป็นองค์กรเรียนรู้ (Learning Political Party) พรรคควรมีสถาบันวิจัยนโยบายสาธารณะ เพื่อเป็นเครื่องมือให้พรรคสามารถทำนโยบายสาธารณะที่ดี พรรคต้องตั้งอยู่ในความถูกต้อง เพื่อเป็นตัวอย่างแก่เยาวชนและคนทั่วไป หากพรรคการเมืองมีปัญญาและความดีแล้ว ประชาชนจะมีคุณภาพเพิ่มขึ้นโดยรวดเร็ว

(4) มีนโยบายที่สะท้อนเป้าหมายและวิสัยทัศน์ใหญ่ในการพัฒนาประเทศ พร้อมทั้งมาตรการที่จะบรรลุความสำเร็จ

(5) สามารถให้การศึกษาแก่ประชาชน เพื่อนำสังคมไปสู่แสงสว่างทางปัญญา

พรรคการเมืองที่ประกอบด้วย เบญจลักษณ์ดังกล่าวข้างต้น น่าจะถือว่ามีความเป็นสถาบันได้ ภาคีส่งเสริมการพัฒนาการเมืองควรสนับสนุนส่งเสริมตรวจตรารับรองคุณภาพพรรคการเมือง ควรจะช่วยกันผลักดันให้พรรคการเมืองหลุดเข้าไปสู่พื้นที่แห่งความถูกต้องดีงามที่สาธารณะตรวจสอบได้ ควรเชิญให้พรรคการเมืองพูดคุยกับประชาชนทั้งประเทศในเรื่องนโยบายที่แสดงเป้าหมายและวิสัยทัศน์ของพรรค การรับรู้โดยคนทั้งประเทศจะทำให้พรรคการเมืองระมัดระวัง และพัฒนาคุณภาพให้ดีขึ้นเรื่อยๆ

3.ร่วมสร้างสังคมเข้มแข็ง

สังคมเข้มแข็งทำให้เศรษฐกิจดี การเมืองดี และศีลธรรมดี (Robert Putman : Making Democracy Work) รัฐธรรมนูญมาตรา 87 คือมาตราที่ส่งเสริมสังคมเข้มแข็ง มีความว่า "มาตรา 87 รัฐต้องดำเนินการตามแนวนโยบาย ด้านการมีส่วนร่วมของประชาชนดังต่อไปนี้

(1) ส่งเสริมให้มีประชาชนมีส่วนร่วมในการกำหนดนโยบายและวางแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม ทั้งในระดับชาติและระดับท้องถิ่น

(2) ส่งเสริมและสนับสนุนการมีส่วนร่วมของประชาชนในการตัดสินใจทางการเมือง การวางแผนพัฒนาทางเศรษฐกิจและสังคม รวมทั้งการจัดทำบริการสาธารณะ

(3) ส่งเสริมและสนับสนุนการมีส่วนร่วมของประชาชนในการตรวจสอบการใช้อำนาจรัฐทุกระดับ ในรูปแบบองค์กรทางวิชาชีพ หรือตามสาขาอาชีพที่หลากหลายหรือรูปแบบอื่น

(4) ส่งเสริมให้ประชาชนมีความเข้มแข็งในทางการเมือง และจัดให้มีกฎหมายจัดตั้งกองทุนพัฒนาการเมืองภาคพลเมือง เพื่อช่วยเหลือการดำเนินกิจกรรมสาธารณะของชุมชน รวมทั้งสนับสนุนการดำเนินการของกลุ่มประชาชนที่รวมตัวกัน ในลักษณะเครือข่ายทุกรูปแบบ ให้สามารถแสดงความคิดเห็น และเสนอความต้องการของชุมชนในพื้นที่

(5) ส่งเสริมและให้การศึกษาแก่ประชาชนเกี่ยวกับการพัฒนาการเมืองและการปกครองระบอบประชาธิปไตย อันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข รวมทั้งส่งเสริมให้ประชาชนได้ใช้สิทธิเลือกตั้งโดยสุจริตและเที่ยงธรรม

รัฐธรรมนูญมาตรา 87 คือบทส่งเสริมประชาธิปไตยที่สำคัญที่สุด เพราะส่งเสริมความเป็นประชาสังคม หรือสังคมเข้มแข็งและการเมืองของพลเมือง สังคมเข้มแข็งและการเมืองของพลเมืองจะทำให้เศรษฐกิจดี การเมืองดี และศีลธรรมดี ควรรีบศึกษารัฐธรรมนูญมาตรา 87 กันอย่างทั่วถึง หากปฏิบัติตามรัฐธรรมนูญมาตรานี้กันอย่างจริงจัง บ้านเมืองจะเกิดประชาธิปไตยอย่างแท้จริง จะแก้ความยากจนได้ เศรษฐกิจดี เกิดความเป็นธรรมทางสังคม

อย่าไปรอรัฐบาลหน้า รัฐบาลนี้ควรนำการเคลื่อนไหวปฏิบัติตามรัฐธรรมนูญมาตรานี้ได้เลย โดยเฉพาะกระทรวงการพัฒนาสังคม และความมั่นคงของมนุษย์ เพราะสังคมเข้มแข็งคือการพัฒนาสังคมอย่างยิ่ง คือความมั่นคงของมนุษย์อย่างยิ่ง

แม้รัฐธรรมนูญมาตรา 87 จะกำหนดให้มีการออกกฎหมายจัดตั้งกองทุนพัฒนาการเมืองภาคพลเมือง แต่การออกกฎหมาย เป็นเรื่องช้ากว่าจะทำความเข้าใจกันได้ และตั้งแล้วอาจทำงานไม่เป็นอีก ควรให้องค์กรที่ทำหน้าที่ส่งเสริมสังคมเข้มแข็งอยู่แล้ว มีความชำนาญมีความรับผิดชอบที่ตรวจสอบได้ เช่น สสส.(สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ) เข้ามาช่วยขับเคลื่อนโดยที่สุขภาพ เป็นผลจากการพัฒนาทุกด้านอย่างเป็นองค์รวม

สุขภาพจึงเกี่ยวข้องกับสังคมเข้มแข็งอย่างเต็มตัว ถ้าพิจารณางานของสสส.ให้ลึกๆ จะเป็นการช่วยสร้างสังคมเข้มแข็ง ทั้งเนื้อทั้งตัว รัฐบาลเผด็จการจะไม่ชอบให้สังคมเข้มแข็ง รัฐบาลประชาธิปไตยจะอยากให้สังคมเข้มแข็ง เพราะสังคมเข้มแข็งคือประชาธิปไตย

ฉะนั้นในยามที่บ้านเมืองติดขัดเช่นนี้ สสส.ควรจะเข้ามาสนับสนุนการปฏิบัติตามรัฐธรรมนูญมาตรา 87 หรือกระบวนการสังคมเข้มแข็งอย่างเต็มตัว การแก้ความยากจนและเศรษฐกิจพอเพียงจะอยู่ในบริบทนี้

รัฐบาลควรจะขอให้ สสส.สนับสนุนการขับเคลื่อนตามมาตรา 87 โดยจะจัดงบประมาณสนับสนุนเพิ่มเติมหรือไม่ก็ตามที งานของ สสส. ในเรื่องสนับสนุนสังคมเข้มแข็งนี้ จะปูทางให้ว่าในที่สุดเมื่อมีการออกกฎหมายจัดตั้งกองทุนพัฒนาการเมืองภาคพลเมือง จะทำงานกันอย่างไรให้ได้ผล ขอให้ใช้รัฐธรรมนูญมาตรา 87 สร้างสังคมเข้มแข็งจะทำให้เศรษฐกิจดี การเมืองดี และศีลธรรมดี สังคมเข้มแข็ง หรือประชาสังคมคือสาระของประชาธิปไตย