ภูมิคุ้มกันคอร์รัปชัน : รองศาสตราจารย์ ดร.ต่อตระกูล ยมนาค ศูนย์วิจัยธรรมาภิบาล มหาวิทยาลัยราชภัฏจันทรเกษม  กรุงเทพธุรกิจ  วันจันทร์ที่ 18 มิถุนายน พ.ศ. 2550

ตัวชี้วัดธรรมาภิบาลตามตัวเลขของธนาคารโลกล่าสุดพบว่า ไทยมีตัวชี้วัดธรรมาภิบาลแย่ลง และมีอันดับต่ำกว่าธรรมาภิบาล ของประเทศลาว และยังพบว่าการดำเนินนโยบายของรัฐบาลทักษิณในช่วง 5 ปีที่ผ่านมานั้น ธรรมาภิบาลของประเทศ ลดลงอย่างเห็นได้ และรู้สึกได้อย่างชัดเจน

ธนาคารโลกได้วัดธรรมาภิบาลประเทศไทยในหลายด้าน พบว่าได้ขาดความเป็นธรรมในการคุ้มครองทางกฎหมาย แก่ประชาชนทั่วไปในสังคม และยังมีการที่รัฐบาลได้เข้าแทรกแซงกิจการต่างๆ ของภาครัฐ เช่น การที่ภาครัฐเข้าแทรกแซงตลาดสินเชื่อ การส่งเสริมเอสเอ็มอีในโครงการต่างๆ และการส่งเสริมโอท็อป รวมทั้งการตั้งบริษัทต่างๆ ของภาครัฐขึ้นมา ล้วนแต่เป็นสิ่งที่แสดงถึงการแทรกแซงเศรษฐกิจของภาครัฐในหลายรูปแบบ โดยมีเบื้องหลังเพื่อให้ประโยชน์แก่กลุ่มญาติมิตร และ พรรค

ตัวชี้วัดธรรมาภิบาล คืออะไร ก่อนอื่นจะต้องรู้ว่าธรรมาภิบาล หมายถึงอะไรบ้างก่อน ธรรมาภิบาล มาจากคำภาษาอังกฤษ ว่า Good Governance ในยุคแรกๆ คุณอานันท์ ปันยารชุน และคุณธีรยุทธ บุญมี ใช้ศัพท์คำว่า "ธรรมรัฐ" เป็นคำแปล มาตั้งแต่ยุคปี พ.ศ. 2541

ในส่วนของราชการไทย ได้ใช้คำว่า "การบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดี" ทางฝ่ายกิจการภาคเอกชน โดยตลาดหลักทรัพย์ ได้ใช้คำว่า "การกำกับดูแลกิจการที่ดี" 2 คำแปลนี้ทำให้บางคนเข้าใจว่า หมายถึง Good Administration หรือ "การบริหารกิจการที่ดี" ซึ่งจะเพี้ยนไปมากจากวัตถุประสงค์หลักเดิม ซึ่งมีหลักใหญ่ๆ ตามที่คณะกรรมการส่งเสริมคุณธรรม ของ ก.พ. ได้เผยแพร่ไว้ รวม 6 ประการ ประกอบด้วย

1) หลักนิติธรรม (Rule of Law) คือ การปกครองโดยยึดหลักกฎหมาย เพื่อให้ความคุ้มครองแก่ประชาชน ทั้งในเรื่องสิทธิเสรีภาพในทรัพย์สิน การแสดงออก การดำรงชีพ เป็นต้น ซึ่งถือเป็นหนึ่งในบรรดาสิทธิขั้นพื้นฐานทั้งมวล ของปัจเจกบุคคล และโดยหลักการนี้ผู้ปกครองไม่สามารถใช้อำนาจใดๆ อันละเมิดต่อกฎหมายกระทำต่อประชาชนได้

2) หลักคุณธรรม (Virtues) การยึดมั่นในเรื่องความถูกต้องดีงาม การส่งเสริมให้มีจริยธรรม และคุณธรรมของผู้ดำรงตำแหน่งในทางการเมือง และมาตรการลงโทษผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง ที่ขาดจริยธรรมและคุณธรรม

3) หลักความโปร่งใส (Transparency) การปรับปรุงกลไกการทำงานขององค์การให้มีความโปร่งใส เปิดเผยข้อมูลข่าวสาร และมีกระบวนการให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลข่าวสารและตรวจสอบความถูกต้องได้

4) หลักการมีส่วนร่วม (Participation) การเปิดโอกาสให้ประชาชนมีส่วนร่วมรับรู้ และเสนอความเห็นต่อการตัดสินในขององค์การ คุ้มครองสิทธิในการมีส่วนร่วมกับรัฐ และการเสริมสร้างการมีส่วนร่วมของภาคประชาชน

5) หลักความรับผิดชอบ (Accountability) การสำนึกในความรับผิดชอบต่อสาธารณะและเคารพความคิดเห็นที่แตกต่าง

6) หลักความคุ้มค่า (Effectiveness) การบริหารจัดการและใช้ทรัพยากรที่มีจำกัดให้เกิดประโยชน์สูงสุดแก่ส่วนรวม

สำนักงาน ก.พ.โดยคณะกรรมการส่งเสริมคุณธรรมและจริยธรรม ได้กำหนดองค์ประกอบของธรรมาภิบาล เพื่อสามารถนำไปใช้วัดหน่วยงานต่างๆ ได้ว่ามีระดับธรรมาภิบาลสูงหรือต่ำ เปรียบเทียบกันในระหว่างหน่วยงานได้ ออกมาเป็นตัวเลข เรียกว่า ดัชนีชี้วัดธรรมาภิบาล ได้ทำออกมาเป็นแบบประเมินมาตรฐาน สำเร็จรูปแล้ว แต่ยังมิได้ประกาศบังคับใช้กับหน่วยงานราชการทั่วไป

ปรากฏว่ามีหน่วยงานที่ได้ขอนำไปทดลองใช้เป็นหน่วยงานแรกแล้ว คือ คณะกรรมการกำกับดูแลกิจการที่ดี ของบริษัท ท่าอากาศยานไทย จำกัด (มหาชน) ได้เริ่มสำรวจดัชนีธรรมาภิบาลของตนเองตั้งแต่เดือนมีนาคมเป็นต้นมา และได้สรุปผลเสนอต่อการสัมมนาใหญ่ ของบริษัท ท่าอากาศยานไทย จำกัด ในการสัมมนา "ก้าวแรกสู่ธรรมาภิบาล" เมื่อ 22 พฤษภาคมที่ผ่านมา

ผลดัชนีธรรมาภิบาลที่ออกมา มีความน่าเชื่อถือได้มาก เช่น ดัชนีความโปร่งใส ของท่าอากาศยานดอนเมืองได้คะแนนสูงสุด สอดคล้องกับความเป็นจริงที่ว่า การประมูลหาผู้ประกอบการใหม่ในท่าอากาศยานดอนเมือง ในยุคผู้บริหารใหม่ มีผู้สนใจมายื่นประมูลถึง 200 ราย และได้ผู้ชนะที่เสนอเงินสัมปทาน ประกอบการสูงเป็นประวัติการณ์พนักงาน ทอท. คนหนึ่ง กล่าวว่า ถ้าท่าอากาศยานสุวรรณภูมิได้ลองใช้ระบบธรรมาภิบาลที่ดีแล้ว คงได้เปลี่ยนโฉมหน้ากิจการให้เฟื่องฟูมีรายรับเพิ่มขึ้น อย่างที่ไม่เคยได้พบเห็นมาก่อนอย่างแน่นอน

ดัชนีชี้วัดธรรมาภิบาลได้ทำออกมาเป็นแบบประเมินมาตรฐานสำเร็จรูปแล้ว ขอแนะนำให้หน่วยงานที่มีธรรมาภิบาลที่ดีอยู่แล้ว นำไปวัดคะแนนเยี่ยมๆ ของตนออกมาแสดง ส่วนหน่วยงานที่ยังไม่มีธรรมาภิบาลที่ดี แต่ต้องการให้เห็นว่า มีการปรับปรุงตนเองดีขึ้น ก็ขอแนะให้เอาไปใช้สำรวจสภาพปัจจุบัน แล้วสำรวจซ้ำอีกทีในรอบ 3 เดือนต่อไป ซึ่งถ้าตั้งใจจริงดัชนีจะสูงขึ้นอย่างเห็นได้ชัด

คะแนนดัชนีธรรมาภิบาล ดีแล้ว ดีอย่างไร ใครรู้แล้วรีบทำก่อน เพราะเร็วๆ นี้ รัฐบาล คงจะพิจารณานำดัชนีธรรมาภิบาล มาใช้ในการประเมินความดีความชอบ และการสนับสนุนงบประมาณหน่วยงานต่างๆ ด้วย