คอลัมน์ ระดมสมอง  โดย ดร.ภูริภัท ว่องพิพัฒนานนท์  ประชาชาติธุรกิจ  วันที่ 14 มิถุนายน พ.ศ. 2550 ปีที่ 31 ฉบับที่ 3905 (3105)

การดูแลและจัดการด้านสิ่งแวดล้อมในประเทศไทย กระแสตื่นตัวตั้งแต่มีการประกาศใช้ พระราชบัญญัติส่งเสริม และรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อม พ.ศ.2535 หน่วยงานและองค์กรต่างๆ เริ่มให้ความสำคัญกับการจัดการสิ่งแวดล้อมมากขึ้น โดยประเด็นสิ่งแวดล้อมต่างๆ ถูกนำมาใช้จัดการให้อยู่ในมาตรฐานที่กำหนด โดยองค์กรต้องจัดทำขั้นตอนการปฏิบัติงาน ในรูปแบบของเอกสารและนำไปใช้ปฏิบัติอย่างต่อเนื่อง เช่น การจัดการน้ำเสีย/มลพิษทางอากาศ การจัดการขยะ/กากของเสีย เป็นต้น ต่อจากนั้น ต้องมีการดำเนินงานในด้านต่างๆ ให้สอดคล้องกัน โดยองค์กรส่วนใหญ่ มักจะจัดทำขั้นตอนการปฏิบัติงาน ให้มีความต่อเนื่องกัน และตรวจสอบการทำงาน เพื่อหาสาเหตุของปัญหาสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นในองค์กร รวมทั้งป้องกันปัญหาที่อาจเกิดขึ้นได้ภายในองค์กร เช่น การจัดเตรียมขั้นตอนการปฏิบัติงาน เกี่ยวกับการป้องกันอุบัติเหตุจากการหากรั่วไหลของสารเคมี การป้องกันอัคคีภัย และการซ้อมเหตุฉุกเฉิน การตรวจสอบการทำงานของเครื่องจักรอุปกรณ์ตามระยะเวลาที่กำหนด เป็นต้น

นอกจากนี้จะต้องมีการตรวจติดตามระบบการจัดการสิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่อง ทั้งในรูปแบบของการติดตามตรวจสอบภายใน และการติดตามตรวจสอบจากหน่วยงานภายนอก เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดปัญหาเดิมซ้ำอีกในอนาคต

องค์กรที่จะนำระบบการจัดการสิ่งแวดล้อมมาใช้ให้ประสบความสำเร็จและเกิดประโยชน์ คือ การที่จะต้องได้รับการสนับสนุนและผลักดัน รวมถึงเข้ามามีส่วนร่วมของผู้บริหารระดับสูงขององค์กร โดยต้องกำหนดเป็นนโยบายด้านการจัดการสิ่งแวดล้อมขององค์กร

ที่กล่าวมาเป็นภาพรวมทั่วๆ ไป ซึ่งยังไม่ได้ลงรายละเอียดในแต่ละประเด็นสิ่งแวดล้อมที่ต้องจัดการ  แต่อย่างไรก็ตามหากองค์กร หรือหน่วยงานได้นำการจัดการบางด้านข้างต้นมาปฏิบัติอยู่บ้างแล้วโดยที่ยังไม่ได้เป็นระบบตามข้อกำหนด ก็ถือได้ว่าองค์กรนั้น มีระบบการจัดการสิ่งแวดล้อมในระดับหนึ่ง โดยในต่างประเทศเรียกระบบการจัดการนี้ว่า environmental management system (EMS) หรือระบบการจัดการสิ่งแวดล้อม ISO 14001 ซึ่งถ้าหน่วยงานหรือองค์กรใด มีการดำเนินการตามระบบดังกล่าวเรียบร้อยแล้ว ก็จะสามารถขอการรับรองระบบการจัดการสิ่งแวดล้อม ISO 14001 จากหน่วยงานที่ให้การรับรองได้ต่อไป

ปัจจุบันการจัดการสิ่งแวดล้อมมีอยู่ด้วยกันหลายประเภท แต่ที่องค์กรต่างๆ นิยมนำมาใช้และขอการรับรองกันอย่างเป็นที่แพร่หลาย สามารถสรุปเป็นขั้นตอนหลักๆ ได้ดังรูปข‰างลˆาง ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้

รูปแบบขั้นตอนการจัดการด้านสิ่งแวดล้อมตามระบบมาตรฐาน ISO 14001

1.การกำหนดนโยบายสิ่งแวดล้อม ที่ถูกกำหนดหรือได้รับความเห็นชอบมาจากผู้บริหารระดับสูงขององค์กร ถือเป็นการให้คำมั่นสัญญา หรือคำปฏิญาณขององค์กรที่จะดำเนินงานด้านการจัดการสิ่งแวดล้อมอย่างเป็นระบบ และถูกต้องตามกฎหมาย โดยมีการกำหนดวัตถุประสงค์และเป้าหมายของการจัดการสิ่งแวดล้อมที่ชัดเจน เพื่อนำไปสู่การพัฒนาและปรับปรุงระบบการจัดการสิ่งแวดล้อมขององค์กรอย่างต่อเนื่อง เช่น การแต่งตั้งตัวแทนของฝ่ายบริหารด้านสิ่งแวดล้อม (environmental management mepresentative, EMR) และคณะทำงานด้านสิ่งแวดล้อม ฯลฯ ด้านอุปกรณ์เครื่องมือเครื่องใช้ต่างๆ และด้านงบประมาณ เป็นต้น

2.การวางแผนการจัดการ เป็นอีกขั้นตอนหนึ่งที่มีความสำคัญในการดำเนินงาน เนื่องจากลักษณะขององค์กรแต่ละประเภท ที่นำเอาระบบมาตรฐาน ISO 14001 ไปใช้นั้นมีความแตกต่างกันทั้งรูปแบบโครงสร้างขององค์กร การบริหารจัดการ กระบวนการผลิต กระบวนการทำงาน วิธีการปฏิบัติงาน วัตถุดิบและผลิตภัณฑ์ ฯลฯ ทั้งนี้ การวางแผนการจัดการต่างๆ ต้องสอดคล้องกับนโยบายสิ่งแวดล้อมขององค์กรด้วย

3.การนำไปใช้และการปฏิบัติ ขั้นตอนนี้มักประสบปัญหาอยู่เสมอ เนื่องจากการจะนำระบบมาตรฐาน ISO 14001 หรือระบบมาตรฐานอย่างใดอย่างหนึ่งเข้าไปพัฒนาหรือปรับปรุงองค์กรจะก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม/ ลักษณะการทำงานหรือกิจวัตรการทำงานที่ดำเนินงานอยู่เป็นประจำเป็นเวลานาน จึงมักจะเกิดปัญหาความขัดแย้ง และเกิดการต่อต้านจากผู้ปฏิบัติงานอยู่เสมอ

วิธีการแก้ปัญหาคือใช้วิธีอบรมให้ความรู้ ทำความเข้าใจ และปลุกจิตสำนึกในด้านการป้องกัน และรักษาสภาพแวดล้อม ในพื้นที่ทำงานใกล้ตัว รวมทั้งอธิบายถึงข้อดีและข้อเสียจากการปฏิบัติงานที่ถูกต้องหรือผิดหลักวิชาการ ดังนั้นความร่วมมือจากทุกฝ่ายในการดำเนินงาน และการสนับสนุนอย่างจริงจังจากผู้บริหารระดับสูงขององค์กร เป็นสิ่งสำคัญมาก ในการปรับเปลี่ยนหรือแก้ไขพฤติกรรม/ หรือลักษณะการทำงาน ที่ก่อให้เกิดผลกระทบสิ่งแวดล้อมภายในองค์กร ได้รับการปรับปรุง และแก้ไขให้ถูกต้องตามหลักวิชาการ และเป็นไปตามระบบมาตรฐาน ISO 14001 ซึ่งอาจต้องใช้ระยะเวลาในการปรับตัวพอสมควร

4.การตรวจสอบและแก้ไข เป็นขั้นตอนที่เกิดขึ้นต่อเนื่องมาจากการนำระบบมาตรฐาน ISO 14001 ไปใช้ หรือปฏิบัติในองค์กรไปแล้ว เป็นระยะหนึ่งอย่างเหมาะสม การติดตามตรวจสอบที่สำคัญก็คือ การติดตามตรวจสอบภายในองค์กร (environmental internal audit) ต่อเนื่องเป็นประจำ โดยผลที่ได้จากการติดตามตรวจสอบจะถูกนำมาวิเคราะห์ และนำเสนอให้ผู้บริหารระดับสูงขององค์กรรับทราบ และตัดสินใจในการกำหนดวิธีการป้องกัน และแก้ไขในด้านต่างๆ เพื่อให้การดำเนินงานขององค์กร ไม่ก่อให้เกิดปัญหาด้านสิ่งแวดล้อม

หลายองค์กรมักจะเข้าใจผิดว่าการดำเนินงานตามขั้นตอนนี้เป็นการหาผู้กระทำผิดภายในองค์กร แต่แท้จริงๆ แล้วปัญหาที่เกิดขึ้นอาจจะไม่ได้มาจากปัญหาเรื่องคนเป็นสำคัญ โดยอาจจะเกิดจากปัญหาอื่นๆ เช่น ปัญหาจากกระบวนการวางแผนการผลิต การกำหนดวิธีการหรือขั้นตอนการปฏิบัติงานที่ไม่เหมาะสมกับพื้นที่หรือสภาพงาน ฯลฯ ดังนั้นการตรวจสอบและแก้ไขสิ่งที่บกพร่องและไม่เป็นไปตามข้อกำหนดของระบบมาตรฐาน ISO 14001 จึงเป็นเพียงกระบวนการแก้ไขและปรับเปลี่ยนขั้นตอนการทำงานให้เหมาะสมและสอดคล้องกับข้อกำหนดเท่านั้น

5.การทบทวนการจัดการ เป็นขั้นตอนที่นำผลจากการติดตามตรวจสอบและตรวจพบในขั้นตอนต่างๆ ของกระบวนการทำงานมาพิจารณาปรับปรุงให้เหมาะสมกับองค์กรและเป็นไปตามข้อกำหนดของระบบมาตรฐาน ISO 14001 ที่กำหนดไว้ โดยขั้นตอนการทบทวนการจัดการสิ่งแวดล้อมขององค์กรนี้ส่วนใหญ่จะกำหนดให้ EMR นำประเด็นต่างๆ ที่ตรวจพบในระบบทั้งหมดเสนอต่อผู้บริหารระดับสูงขององค์กรในการประชุมเป็นประจำสม่ำเสมอ

ทั้งนี้ผู้บริหารระดับสูงต้องทำหน้าที่ในการพิจารณาผลการดำเนินงาน ปัญหาที่พบและวิธีการแก้ไขปัญหาในระบบมาตรฐาน ISO 14001 รวมถึงการติดตามผลการดำเนินงานตามนโยบาย วัตถุประสงค์ และเป้าหมายที่กำหนดไว้ในแต่ละปี

การจัดการสิ่งแวดล้อมตามระบบมาตรฐาน ISO 14001 จะก่อให้เกิดประโยชน์ต่อองค์กร ทั้งในรูปของการลดของเสียที่เกิดขึ้นจากกระบวนการผลิต และการใช้ทรัพยากรหรือวัตถุดิบต่างๆ ให้เกิดประโยชน์สูงสุด จะส่งผลให้องค์กรได้รับประโยชน์ทางอ้อมในด้านการลดค่าใช้จ่ายและเพิ่มมูลค่าของผลิตภัณฑ์อีกด้วย

หน้า 50