คอลัมน์ การบริหารงานและการจัดการองค์กร  โดย ดร.มิชิตา จำปาเทศ รอดสุทธิ  ประชาชาติธุรกิจ  วันที่ 25 มกราคม พ.ศ. 2550 ปีที่ 30 ฉบับที่ 3865 (3065)

เขียนเข้าคอร์สวิปัสสนากรรมฐานกับ พระประจาก สิริวัณโณ พระสว่าง ติกขะวีโร และ พระมหาทองมั่น สุทธจิตโต ที่ศูนย์ปฏิบัติธรรม ของยุวพุทธิกสมาคม เป็นอีกครั้งหนึ่งที่ให้เวลากับการพัฒนาจิตใจ สองสามปีที่ผ่านมาพบว่า มีนักบริหารองค์กรทั้งรัฐและเอกชนเพิ่มขึ้นเมื่อเทียบกับสิบห้าปีที่แล้ว คนเข้าวัดปฏิบัติธรรมมักเป็นคนวัยเกษียณ หรือไม่ก็คนมีความผิดหวังในทางโลก วันนี้เปลี่ยนไป มีคนวัยทำงานมากมาย หลายคนมุ่งมั่นจะพัฒนาจิตใจให้ดีขึ้น เป็นสุขขึ้นในขณะดำเนินชีวิตปกติ บางคนถือเป็นวันหยุดยาวที่พักผ่อนได้ในระดับลึก

มีผู้บริหารบางท่านถามผู้เขียนในห้องสัมมนาการบริหารคน และองค์กรว่า "อาจารย์คะ ทำไมเดี๋ยวนี้เห็นพวกผู้บริหาร ไปนั่งสมาธิวิปัสสนากันมากเลย ช่วยอะไรเหรอคะ" ค่ะ ลองมีคำถามแบบนี้ในห้องสัมมนาผู้บริหาร ก็แสดงให้เห็นชัดว่า เกี่ยวพันกันแน่นอนสำหรับการปฏิบัติธรรมกับนักบริหาร วันนี้ผู้คนคงทราบประโยชน์ของการปฏิบัติธรรมมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นในรูปแบบสมถภาวนา หรือวิปัสสนาภาวนา หรือแม้แต่รูปแบบอื่นๆ ซึ่งเป็นวิธีพัฒนา "ด้านใน" พวกเราแต่ละคนไม่ว่าจะเป็นนักบริหารหรือไม่คงจะไม่ปฏิเสธว่าเวลาเราไม่ค่อยสบายใจ ไม่ว่าจะหงุดหงิดอะไรมา โกรธ หรือเศร้ากับอะไรนั้น มีผลกระทบมาที่การทำงานของเราไม่น้อยก็มาก ขึ้นกับว่าเราจัดการอารมณ์เหล่านั้นได้อย่างไร แค่ไหน ทำให้หลักการบริหารที่เรียนมากันอย่างดีกลับใช้ไม่ได้จริงเพราะเมื่อถึงเวลาสติมาไม่ทันกับอารมณ์ที่เกิดขึ้น ทำให้เราเผลอกระทำพฤติกรรมต่างๆ ที่อาจไม่เหมาะสมออกไป

นี่อาจเป็นสาเหตุหนึ่งที่ผู้บริหารหลายท่านหันมาพัฒนาจุดอ่อนตรงนี้ของความเป็นมนุษย์ จะเรียกว่าเป็นการพัฒนากำลังภายใน ก็ดูเก๋ไปอีกแบบ การปฏิบัติธรรม เช่น การนั่งสมาธิ การวิปัสสนา นั้นอย่างน้อยเป็นการพักใจอันวุ่นวายเหมือนลิงแสนซนของเรา หรือถ้าฝึกไปเรื่อยๆ เก่งขึ้นก็สามารถฝึกให้ทันกับสิ่งกระทบใจกายต่างๆ ได้มากขึ้น ไม่ไหลไปจนกับอารมณ์ที่เกิดขึ้น หมกมุ่นงุ่นง่านกับเหตุการณ์ต่างๆ จนการตัดสินใจของผู้บริหารไม่ใสกระจ่าง เต็มไปด้วยความอคติอารมณ์ต่างๆ โอกาสที่ผลการตัดสินใจไม่ได้ดีก็เป็นไปได้

คนไทยเราโชคดีมากที่อยู่ท่ามกลางแหล่งวิปัสสนา และครูผู้รู้มากมายทั่วประเทศ ในขณะที่เมืองนอกเองค้นหา ควานหา มาตั้งแต่ค้นพบไม่กี่ปีมานี้ว่าผู้บริหารควรมีความฉลาดทางอารมณ์ (EQ: emotional quotient) ด้วยจึงจะประสบความสำเร็จได้จริงไม่เพียงแต่ IQ แล้วก็ยังค้นหาว่า ทำอย่างไรหนอจึงจะพัฒนา EQ ของตนได้ ที่แท้เมื่อเรามาดูในแต่ละศาสนาเราก็พบวิธีการตลอดจนเทคนิค มากมายมาหลายพันปี มีพร้อมให้ไปเรียนรู้ได้เลย ชอบแบบไหนแนวไหนมีให้เลือกมากมาย เพียงแต่เราไปด้วยใจใคร่ครวญไม่ใช่ไปด้วยหาความเชื่อบางอย่าง จนกลายเป็นที่หลบของจิตใจอันวุ่นวาย หรือไปในที่ที่ควรเรียนรู้แล้ว แต่กลับมัวแต่ตั้งคำถามตั้งข้อสงสัยมากมาย จนเวลาผ่านไปจิตใจก็ไม่ได้พัฒนาเสียที

อีกคำถามท็อปฮิตที่ได้คือ "ทำไมอาจารย์ไปแล้วไปอีก" อืม..นะคะ คำถามสะท้อนหลายอย่างมาก อาจอยู่บนพื้นฐานความคิดที่ว่าการพัฒนาจิตใจเหมือนการเรียนรู้จากห้องเรียนทั่วไป อยากจะเล่าให้ดังนี้ค่ะ ถ้าเราเปรียบเทียบกับการออกกำลังกาย เช่น การวิ่ง เราคงเคยเห็นคนที่ชอบวิ่ง เดี๋ยวก็ไปวิ่งไปอีกแล้ว ไปเรื่อยๆ ไปทำไมกันทุกสัปดาห์นะก็วิ่งเป็นแล้วนี่ คล้ายๆ กันค่ะ ตอนแรกบางคนก็ไปเรียนวิ่งให้ถูกวิธีเพื่อให้วิ่งได้ดีกว่าเดิม (ซึ่งบางคนไม่ต้องไปเรียนก็ได้) วิ่งเป็นแล้วก็ยังอยากไปวิ่งอีก เพราะทุกครั้งที่ไปวิ่งออกกำลังกาย มีการขับของเสียที่ร่างกายไม่ต้องการออกทางเหงื่อได้มากกว่า ในการวิ่งแต่ละครั้งหัวใจ และร่างกายส่วนต่างๆ ได้มีโอกาสจัดทับเข้าที่ ถ้าทำต่อเนื่องดียังเป็นการพัฒนากล้ามเนื้อและ ศักยภาพของร่างกายอีก พอร่างกายดีขึ้นการดำเนินชีวิตในวิถีประจำวันจึงง่ายขึ้นมีประสิทธิภาพมากขึ้น

คนที่ไปนั่งสมาธิวิปัสสนาหลายท่าน ก็ไปแล้วไปอีกตั้งแต่ไปเรียนรู้หลักการเทคนิควิธีการ ไปจนกระทั่งพัฒนาศักยภาพ ของจิตใจที่สูงขึ้น ดูภายนอกท่าทางก็คล้ายๆ เดิม แต่ภายในจิตใจแต่ละคนพบความแตกต่าง การพัฒนาของความคิดและจิตใจที่เปลี่ยนแปลงไป บางคนก็เรียกว่ากิเลสแต่ละตัวเบาบางลง บางคนก็ทำได้เพียงชั่วคราว ออกมาไม่นานก็โกรธคนนั้นทะเลาะกับคนนี้เหมือนเดิม เราก็ไม่ว่ากัน เพราะอย่างน้อยเขาเหล่านั้นก็ได้ไป "พัก" หรือไปขจัดของเสียเหมือนไปวิ่งเป็นครั้งคราว ลองให้ไปเรื่อยๆ ไปแล้วไปอีก พัฒนาอย่างต่อเนื่อง กล้ามเนื้อทางจิต (เรียกเองเพื่อการเปรียบเทียบให้เห็นภาพ) ก็จะได้พัฒนาขึ้นเรื่อยๆ ไม่ใช่วิ่งสองวันเลิกแล้ว นั่งสมาธิหนเดียวพอแล้ว ก็คงได้แค่นั้น จะหวังให้บรรลุธรรมใจเป็นพระเลยก็ออกจะเกินไป นี่จึงเป็นสาเหตุที่หลายคนพบหนทางที่จะพัฒนาตัวเองได้ เห็นผลและทำอย่างต่อเนื่อง

ผู้บริหารหลายท่านที่ผู้เขียนรู้จัก มีอารมณ์ฉุนเฉียวลดลง หลังจากฝึกปฏิบัติไปหลายปีต่อเนื่อง ใจเย็นขึ้น เข้าใจชีวิตมากขึ้น ให้อภัยลูกน้องและคนรอบข้างได้มากขึ้น แน่นอนหลายคนก็ทำได้บ้างไม่ได้บ้าง เป็นเรื่องธรรมดา แค่พัฒนาขึ้นได้ก็น่าชื่นชมแล้ว อานิสงส์หรือผลที่ได้ต่อการบริหารงานเห็นได้ชัด ลูกน้องกล้าเข้ามาคุยกับนายมากขึ้น ไม่กลัวเกร็งเหมือนเดิม กล้าคุยแล้วดีอย่างไร นี่แหล่ะค่ะ...แหล่งข้อมูล ผู้บริหารมีงานหลักอย่างหนึ่งคือการตัดสินใจในเรื่องต่างๆ ข้อมูลยิ่งน้อย ข้อมูลยิ่งไม่เป็นจริงมากเท่าไหร่ การตัดสินใจก็ยิ่งพลาดมากเท่านั้น การที่ใครต่อใครกล้าเข้ามาคุยด้วย เป็นโอกาสอย่างยิ่งที่ท่านจะได้ข้อมูลตรง ไม่ต้องคอยจ้างที่ปรึกษาไปสืบหาข้อมูลมา เพราะปกติลูกน้องเกรงใจเหลือเกิน ซึ่งกรณีนี้นอกจากไม่ได้ข้อมูลแล้ว ความเข้าใจซึ่งกันและกันของเรากับลูกน้องก็น้อยลงไปอีก ไม่มีโอกาสได้แลกเปลี่ยนความคิดเห็น หรือข้อมูลซึ่งกันและกัน แล้วจะเป็นการบริหารงานแบบมีส่วนร่วมได้อย่างไร (participative management)

ผู้เขียนพบหลายคนภูมิใจกับราศีความน่าเกรงขามของตนเอง ที่ลูกน้องทั้งหลายต่างรู้สึกเกรงใจ (เกรงกลัว) กันทั่วหน้า เดินไปทางไหนก็มีแต่คนกราบไหว้...และหลบหลีก นั่นไม่ใช่อาการที่น่าพอใจนักนะคะในมุมมองของที่ปรึกษาการบริหาร น่ากลัวมากกว่า อย่างที่เรียนแล้วว่า เรากำลังขาดการสื่อสารทางตรงกับผู้คนรอบข้าง ข้อมูลต่างๆ อาจจะมาจากแค่ไม่กี่แหล่ง เป็นต้นว่า เลขาฯ (ซึ่งอาจติดต่อปฏิสัมพันธ์กับใครในองค์กรได้ไม่กี่คน เลขาฯบางคนกลายเป็นมาเฟียกลายๆ) คนสนิท (ซึ่งเพ็ดทูลเฉพาะเรื่องที่ตนอยากจะบอก หรือเรื่องที่คนในสังกัดฝากมาก) ลูกน้องสายตรง (ที่กล้าพูด หรือทนไม่ไหวแล้วต้องพูด) ที่ปรึกษา (ที่รู้เรื่องบ้างไม่รู้เรื่องบ้าง เพราะไม่ได้อยู่ประจำ) ฯลฯ สถานการณ์อาจไม่เลวร้ายอย่างที่ผู้เขียนบอกเสมอไป แต่ก็น่าสนใจที่จะไปตรวจดูไหมคะ

นี่เป็นตัวอย่างบางส่วนของพฤติกรรมผู้บริหารที่มีผลต่อการทำงาน จากความสามารถจัดการกับอารมณ์ความรู้สึกของตนได้ดี สู่การบริหารคนและงานในชีวิตประจำวัน ส่งผลถึงประสิทธิภาพประสิทธิผลขององค์กร คงทำให้พวกเราเห็นรอยเชื่อมต่อ ของการปฏิบัติธรรมและการบริหารกันชัดขึ้นนะคะ

หน้า 49