เกรียงศักดิ์ เจริญวงศ์ศักดิ์  กรุงเทพธุรกิจ  วันพุธที่ 07 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2550

จากการเดินทางไปทำงานวิจัยที่มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ทำให้ผมได้รู้จักกับ ศาสตราจารย์ริคาร์โด เฮาส์แมนน์ อดีตรัฐมนตรีคลังของประเทศเวเนซุเอลา ท่านผู้นี้ได้วิพากษ์แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจของธนาคารโลก และกองทุนการเงินระหว่างประเทศ ว่า การพยายามใช้แนวทางการพัฒนาประเทศที่เหมือนกันกับทุกประเทศ นับเป็นความล้มเหลว เพราะแต่ละประเทศมีปัญหาเฉพาะตัวที่แตกต่างกัน

ศาสตราจารย์เฮาส์แมนน์เชื่อว่า การที่รัฐบาลพยายามแก้ไขปัญหาของประเทศตามแนวทางของธนาคารโลกและไอเอ็มเอฟ โดยเน้นแก้ไขปัญหาหลายปัญหามากเกินไป ทำให้ไม่เป็นผลดีต่อการเจริญเติบโตของประเทศ เพราะขาดยุทธศาสตร์ที่เจาะจงสำหรับประเทศของตน

การแก้ไขปัญหาของประเทศจึงควรเริ่มต้นจากการค้นหาจุดที่เป็นอุปสรรคมากที่สุดของการพัฒนาประเทศ (most binding constraint) และเน้นแก้ปัญหาในจุดดังกล่าวก่อน การพยายามแก้หลายปัญหาพร้อมๆ กัน เป็นการพัฒนาที่ไร้ประโยชน์

หากเปรียบเทียบประเทศเหมือนถังน้ำที่มีรูรั่วจำนวนมาก รูรั่วแต่ละรูเปรียบได้กับปัญหาต่างๆ ปริมาณน้ำที่ถังใบนี้ สามารถบรรจุได้จะเท่ากับระดับของรูรั่วที่อยู่ต่ำที่สุด ด้วยเหตุนี้ การอุดรูรั่วที่อยู่ต่ำที่สุดเท่านั้น จึงจะทำให้ถังบรรจุน้ำได้มากขึ้น แต่การอุดรูรั่วอื่นๆ ไม่ทำให้ถังใบนี้บรรจุน้ำได้มากขึ้น ในทำนองเดียวกัน การแก้ไขจุดที่เป็นอุปสรรคมากที่สุดของประเทศเท่านั้น จึงจะทำให้ประเทศพัฒนาขึ้นได้

คำถามคือ อะไรคือปัญหาที่เป็นอุปสรรคมากที่สุดสำหรับการพัฒนาประเทศไทย? ทั้งนี้ จากการวิเคราะห์ข้อมูลและหลักฐานต่างๆ ตามแนวคิดของศาสตราจารย์เฮาส์แมนน์ ผมได้พบปัญหาที่เป็นอุปสรรคมากที่สุดของไทย ดังต่อไปนี้

การขาดแคลนแรงงานที่มีทักษะ เป็นปัญหาสำคัญเพราะเศรษฐกิจไทยกำลังสูญเสียความสามารถในการแข่งขัน ในอุตสาหกรรมที่ใช้แรงงานเข้มข้น ให้กับประเทศที่มีค่าแรงราคาถูก ทำให้โครงสร้างเศรษฐกิจจำเป็นต้องพัฒนา ไปสู่การผลิตสินค้า ที่ใช้แรงงานที่มีทักษะสูงขึ้น สังเกตได้จากสัดส่วนสินค้าส่งออกของไทยที่ใช้เทคโนโลยีชั้นสูงมากขึ้น แต่สินค้าที่ใช้แรงงานเข้มข้นลดลง อย่างไรก็ตาม ประเทศไทยยังขาดแคลนแรงงานที่มีทักษะสูง จึงเป็นอุปสรรคต่อการยกระดับการพัฒนาประเทศ

ทั้งนี้ อาการของการขาดแคลนแรงงานที่มีทักษะสูง สังเกตได้จากการที่แรงงานที่มีทักษะสูงได้รับค่าจ้างสูงมาก ซึ่งเกิดจากการแย่งชิงแรงงานทักษะสูงของสถานประกอบการต่างๆ โดยให้เงินเดือนที่สูงมาก เพื่อจูงใจให้แรงงาน มาทำงานในบริษัทของตน

การขาดแคลนนวัตกรรม เป็นอุปสรรคที่ทำให้ปรับโครงสร้างเศรษฐกิจได้ช้า เพราะทำให้ผลิตภาพของการผลิตต่ำ และสินค้าที่ผลิตมีมูลค่าเพิ่มไม่มากนัก แม้ว่าการส่งออกมีสัดส่วนสินค้าที่ใช้เทคโนโลยีชั้นสูงมากขึ้น แต่ส่วนใหญ่เป็นการลงทุนของต่างชาติ และเป็นการผลิตในขั้นตอนที่ไม่มีมูลค่าเพิ่มมากนัก

เหตุที่ประเทศไทยขาดแคลนนวัตกรรม เกิดจากการขาดแคลนนักวิจัย การลงทุนด้านการวิจัยและพัฒนาที่ต่ำมาก ทั้งงบประมาณด้านการวิจัยและพัฒนาของภาครัฐที่ต่ำมากเมื่อเทียบกับประเทศเพื่อนบ้าน ขณะที่การทำวิจัยและพัฒนาของภาคเอกชนให้ผลตอบแทนที่ต่ำ เนื่องจากกฎหมาย และมาตรการคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญาในประเทศไทยไม่เข้มแข็งและขาดประสิทธิภาพ

เศรษฐกิจนอกระบบมีขนาดใหญ่ โดยกว่าร้อยละ 70 ของกำลังแรงงานเป็นแรงงานนอกระบบ ทำให้เกิดปัญหาความยากจนและการกระจายรายได้ เนื่องจากระบบประกันสังคมครอบคลุมแรงงานเพียงร้อยละ 20 ของกำลังแรงงาน แต่ยังไม่ครอบคลุมแรงงานนอกระบบ ทำให้แรงงานเหล่านี้มีความเสี่ยงในการเผชิญความผันผวน ของเศรษฐกิจ การว่างงาน การขาดรายได้ และขาดหลักประกัน นอกจากนี้ แรงงานนอกระบบส่วนใหญ่ อยู่ในภาคเกษตร และทำงานอิสระ ซึ่งมีผลิตภาพต่ำ แรงงานเหล่านี้จึงมีฐานะยากจน

การพัฒนาประเทศที่ผ่านมา ได้ให้ความสำคัญกับการก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐาน การส่งเสริมการลงทุนจากต่างประเทศ การส่งเสริมการส่งออก การพัฒนาวิสาหกิจของชุมชน แต่ละเลยการพัฒนาคนและการพัฒนาองค์ความรู้ ซึ่งนับเป็นการแก้ไขปัญหาไม่ถูกจุด เราจึงคาดการณ์ได้ไม่ยากว่า การพัฒนาประเทศจะยังคงเป็นไปอย่างล่าช้า และจะไม่สามารถทำให้ประเทศเติบโตได้อย่างยั่งยืน