วิถีเศรษฐกิจ : ดร.ไพโรจน์ วงศ์วิภานนท์ มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์  กรุงเทพธุรกิจ  วันพุธที่ 25 ตุลาคม พ.ศ. 2549

กรุงเทพธุรกิจออนไลน์ : ผู้เขียนเชื่อว่าคงมีบ่อยครั้ง  ที่เรารู้สึกว่าเราได้สินค้าหรือทรัพย์สินมาในราคาที่แพงเกินไป เพราะความไม่รู้หรือความรีบร้อน   อาจจะโกรธผู้ขายคิดว่าตัวเองถูกปล้น  แต่ในชีวิตทางเศรษฐกิจที่เต็มไปด้วยการแข่งขัน รวมไปกับความอวิชชาเกี่ยวกับอนาคตนั้น  ในข้อเท็จจริงปัญหาข้างต้นมีให้เห็นอยู่ดาษดื่น   ในแวดวงวิชาการรู้จักคำว่า  Winner’s Curse  มานาน เป็นแนวคิดที่ใช้อธิบายปรากฏการณ์ของผู้ที่ชนะการประมูล แต่กับเจ๊งหรือขาดทุน

จัดได้ว่าเป็นความเสียหายสำหรับผู้ชนะ  เพราะพบภายหลังว่าสิ่งที่ประมูลได้นั้นมีค่าทางตลาด หรือทางพาณิชย์ต่ำกว่าราคาประมูลที่ตัวเองได้จ่ายไป แนวคิดเรื่อง Winner’s Curse นี้ยังไม่ได้ถูกนำมาใช้ กับผู้ชนะการแข่งขันทางการเมือง แต่จริง ๆ แล้วเมื่อเวลาผ่านไป เป็นผู้แพ้ เช่น  ล่าสุดกรณีชีวิตทางการเมืองของคุณทักษิณ และพรรคไทยรักไทย  ซึ่งเป็นผู้ชนะในตลาดการแข่งขันทางการเมืองมาตลอด  หรือแม้กระทั่งชัยชนะในความสำเร็จ ในการยึดอำนาจของ คปค.ก็เถอะ ต้องดูกันต่อไป   แม้ว่าชัยชนะที่ได้นั้น มิได้มีลักษณะคล้ายกับการประมูลของทรัพย์สินในตลาด ที่มีการแข่งขัน

Winner’s Curse เป็นปรากฏการณ์ที่แปลกหรือจะเรียกว่าวิตถารก็ได้  เป็นเรื่องที่ไม่ปกติสำหรับนักเศรษฐศาสตร์  ซึ่งเชื่อว่าคนส่วนมากทำอะไรอย่างรอบคอบมีเหตุมีผล  โดยมีฐานจากความรู้และข้อมูลจนไม่น่าจะเห็นปรากฏการณ์ของ Winner’s Curse นี้อย่างสม่ำเสมอ เป็นระบบไม่ใช่เป็นเรื่องครั้งคราว  ความเชื่อมั่นที่เข้าข้างตัวเองมากเกินไป ความทะเยอทะยานและอารมณ์   ล้วนมีส่วนที่ทำให้ตลาดการประมูลประเภทนี้ไม่มีประสิทธิภาพ 

คำนี้เริ่มใช้ครั้งแรกโดยวิศวกรของ Atlantic Richfield Corp.  เมื่อ ค.ศ.1971  และโดยนักเศรษฐศาสตร์ เช่น Richard Thaler, John H. Kagel เป็นต้น  เมื่อใดที่มีการประมูลไม่ว่าจะเป็นการประมูลแข่งขัน เพื่อซื้อกิจการบริษัท หรือสัมปทานเพื่อให้ได้สิทธิในการใช้ทรัพย์สิน เช่นคลื่นความถี่หรือการขุดเจาะบ่อน้ำมัน  การประมูลที่มักทำให้เกิด Winner’s Curse นั้น มักจะเป็นการประมูลในทรัพย์สินหรือสิ่งของที่ผู้ประมูลทุกคนถือว่ามันมีค่าเท่าๆ กันสำหรับผู้ประมูล  เช่น

ถ้าพบน้ำมันจำนวนหนึ่ง จำนวนนั้นทุกคนก็ตีมูลค่าเท่ากัน เรียกว่าเป็น Common Value Auction ไม่เหมือนกับการประมูลภาพเขียน ที่ผู้ประมูลอาจให้ค่าต่างๆ กันตามความพอใจของแต่ละคน  ทำไมผู้ชนะการประมูล จึงมีโอกาสที่จะจ่ายเงินในการประมูลสูงเกินไป  หรือมี Winner’s Curse การประมูลย่อมมีหลายมูลค่า มีผู้ประมูลสูงประมูลต่ำ 

ถ้าสมมติว่า ค่าเฉลี่ยของการประเมินมูลค่าและการประมูลนั้นมีค่าเท่ากับมูลค่าที่เป็นจริงของสินทรัพย์หรือของที่ประมูล  ถ้าเป็นเช่นนั้นผู้ที่ประมูลชนะย่อมเป็นผู้ที่คาดคะเนมูลค่าของทรัพย์สินและประมูลสูงเกินไป  ผู้ที่ประมูลสูงสุดคือผู้ที่มีโอกาสจะเป็นผู้แพ้เกิด Winner’s Curse  ผู้ประมูลชนะอาจไม่จำเป็นต้องขาดทุนทุกครั้งก็ได้แต่ก็ผิดหวัง   เมื่อผลในมูลค่าทรัพย์สินที่เกิดขึ้นให้มูลค่าต่ำกว่าที่คาดการณ์ไว้ขณะที่ทำการประมูล  

โดยทั่วไปถ้ามีผู้ประมูลมาก ผู้ประมูลย่อมต้องรุกหนักให้ราคาสูงเมื่อเทียบกับมีผู้ประมูลน้อย  รวมทั้งการประมูลที่ต้องใช้เงินจำนวนมาก โอกาสจะเกิด Winner’s Curse ก็จะสูงตามมา ประจักษ์พยานของ Winner’s Curse นี้ เห็นได้จากการทดลอง และการหาข้อเท็จจริงในภาคสนาม  เช่น ในการทดลองในห้องเรียนกับนักศึกษา  ถ้าเอาเหรียญใส่โถให้เต็มแล้วให้ประมูลแข่งกัน (สมมติว่าคนชนะจะได้เงินเป็นธนบัตร  เพื่อไม่ให้เกิดพฤติกรรมบิดเบือนสำหรับคนที่ไม่อยากได้เป็นเหรียญ) 

โดยทั่วไปถ้าคนเลี่ยงหรือไม่ชอบความเสี่ยง มูลค่าที่ประมูลโดยเฉลี่ยน่าจะต่ำกว่ามูลค่าของเหรียญ  แต่ในการทดลองพบปรากฏการณ์ Winner’s Curse มากทีเดียว  ส่วนในภาคสนามนั้นกรณีของไทย แม้จะไม่มีการศึกษาเป็นเรื่องเป็นราว  เชื่อกันว่าในอดีตการประมูลสัมปทานเหล้าที่เข้มข้นดุเดือดครั้งหนึ่งกว่า 20 ปีมาแล้ว  ระหว่างกลุ่มสุรามหาราษฎร นำโดยคุณสุเมธ  เตชะไพบูลย์  กับกลุ่มสุราทิพย์ของคุณเถลิง  เหล่าจินดา และคุณเจริญ  สิริวัฒนภักดี   การเสนอราคาให้แก่รัฐสูงเกินไป ในที่สุดผู้ชนะต้องเสียหายล่มจม  จนเจ้าหนี้และรัฐบาลต้องเข้ามาช่วยเหลือลดหนี้ และรวมเป็นกิจการเดียวกัน ก็เป็นตัวอย่างของผู้ชนะประมูลแต่กลับล่มจม 

 คุณทักษิณ  ชินวัตร อาจได้กำไรมากมายมาจากสัมปทานโทรศัพท์มือถือ แต่การประมูลไอทีวี  โทรศัพท์พื้นฐาน เช่น ของเทเลคอมเอเซีย ทีทีแอนด์ที น่าจะเป็นตัวอย่างของผู้ชนะการประมูลที่เป็นผู้แพ้  ในต่างประเทศการเทคโอเวอร์บริษัท มักให้ประโยชน์มากแก่ผู้ถือหุ้นบริษัทที่ถูกเทคโอเวอร์ แต่น้อยมากหรือแทบไม่มีเลยสำหรับผู้ซื้อ  เพราะผู้ซื้อกิจการจ่ายพรีเมียมสูงกว่าราคาตลาดมากเกินไป นี่คงเป็นจริงสำหรับกรณีเทมาเส็ก ที่มาซื้อบริษัทชินคอร์ป

ปรากฏการณ์ Winner’s Curse พบบ่อยมากในสัมปทานบ่อน้ำมัน เมื่อดูจากผลประกอบการซึ่งต่ำมากของผู้ได้สัมปทาน ปรากฏการณ์นี้ยืนยันได้จากความแตกต่างของคนที่ประมูลต่ำสุด สูงสุดนั้นบ่อยครั้งสูงถึง 5-10 เท่า หรือร้อยเท่าก็ยังมี  

Winner’s Curse ในทางการเมืองนั้น ผู้เขียนคิดว่าพฤติกรรมการแข่งขันในทางการเมือง อาจมีความเป็นเหตุเป็นผลน้อยกว่าในตลาดสินค้า ผู้นำและพรรคการเมืองต้องการเข้ากุมอำนาจรัฐโดยชนะการเลือกตั้ง พรรคการเมืองมักสัญญาสร้างความหวังและเสนออะไรที่เกินความจริง ทำไม่ได้หรือขัดกับข้อเท็จจริง  อำนาจทำให้คนคอรัป  อำนาจเบ็ดเสร็จก็ทำให้คนคอรัปได้เบ็ดเสร็จ  พรรคการเมืองหรือผู้นำจึงมักขอชนะเลือกตั้งไว้ก่อน  อะไรจะเกิดขึ้นหรือทำตามสัญญาได้แค่ไหนเป็นเรื่องรอง

ในประเทศที่ระบบประชาธิปไตยยังเหมือนเด็กทารก  ผู้นำที่ชนะการเลือกตั้ง หัวหน้าคณะปฏิวัติหรือคณะปฏิรูปที่ผ่านมาในอดีต  จึงเต็มไปด้วยความไม่มั่นคง   ถึงแม้จะเป็นผู้ชนะการเลือกตั้งหรือยึดอำนาจได้ก็มักจะลงเอยคล้ายเป็นผู้แพ้  ตั้งแต่เงินทองที่เคยมีก็หมดไปกับการเมืองหรือร่ำรวยแต่ก็ถูกประชาชนสาปแช่ง 

ชีวิตทางการเมืองของคุณทักษิณ ไม่ใช่ข้อยกเว้น เป็นปรากฏการณ์ของ Political Winner’s Curse ซึ่งปรากฏให้เห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่าของผู้นำแบบประชานิยม ที่มักทำให้ประเทศชาติมีแต่ความเสียหายในระยะยาว