โดย วรากรณ์ สามโกเศศ มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์  มติชนรายวัน วันที่ 19 ตุลาคม พ.ศ. 2549 ปีที่ 29 ฉบับที่ 10449

การยกเลิกรางวัลแจ๊คพ็อตหวย 2 ตัว 3 ตัว ตามที่ปลัดกระทรวงยุติธรรม คุณจรัล ภักดีธนากุล เสนอนั้นน่ารับฟังและมีหลักเศรษฐศาสตร์การคลังสนับสนุน

ใครที่เคยร่วมเล่นหวยหรือสังเกตพฤติกรรมของผู้คนในวันหวยออกคือวันที่ 1 และ 16 ของแต่ละเดือน จะรู้ดีว่าเกือบทั้งวันของวันเหล่านี้หรือแม้แต่ครึ่งวันของวันก่อนหน้านี้ด้วย ผู้คนกว่าครึ่งประเทศแทบจะไม่ได้ทำอะไรเลย ใจจดใจจ่ออยู่กับการซื้อหวยและเลขที่จะออก

สมัยก่อนที่จะมีหวย 2 ตัว 3 ตัว อันเป็นผลิตผลของยุค "คิดใหม่ ทำใหม่" (ได้ทำให้เกิดบางสิ่งที่ "ใหม่" ชนิดอุบาทว์และวิบัติขึ้นมาได้อย่างน่าอัศจรรย์) ผู้คนก็บ้าคลั่งอยู่พอควรกับลอตเตอรี่และเลขท้าย และการเล่นหวยใต้ดินอย่างหลบๆ ซ่อนๆ เพราะผิดกฎหมาย แต่เมื่อหวยใต้ดินมาอยู่บนดินเพราะคิดว่าดีกว่าหลบๆ ซ่อนๆ รัฐบาลจะได้เงินเต็มเม็ดเต็มหน่วย กำจัดแหล่งรายได้อิทธิพลที่ส่งเสริมอาชญากรรม ผู้คนก็เลยบ้าคลั่งกันสุดสุด

คราวนี้มีทั้งหวย 2 ตัว 3 ตัวบนดิน และหวยใต้ดินให้เล่นกันสนุก และมันส์ยิ่งขึ้นเมื่อมีแจ๊คพ็อตได้เงินกันครั้งละ 50-100 ล้านบาท มีการประโคมข่าวคนถูกรางวัลกันประมาณปีละ 1-3 คน ผู้คนฝันหวานอยากเป็นคนในรูป โดยลืมคิดไปว่าคนที่ถูกหวยกินนับหลายร้อยล้านคน ไม่ได้ถูกบันทึกหรือมีรูปถ่ายด้วย

สมมุติแทงกันครั้งละ 30 ล้านใบ อย่างน้อยก็ 10 กว่างวด หรือนานกว่านั้นจึงจะมีคนถูก 1 คน คิดคร่าวๆ ก็มีโอกาสถูก 1 ใน 300-720 ล้าน (หมายเลขแสดงชุดและเลขที่หลังใบแทงหวย 2 ตัว 3 ตัว ต้องตรงกับหมายเลขรางวัลที่ 1) ซึ่งโอกาสจะถูกอย่างนี้ได้นั้น ยากสุดสุด ผมว่าโอกาสถูกปลากระเบนแทงตายแบบสตีฟ บวกถูกฟ้าผ่า 2 หน และถูกฉลามกัดอีก 2 หน ในชีวิตยังง่ายกว่าถูกแจ๊คพ็อตหวยเลย)

ไม่ว่าจะมีหวยบนดินกว้างขวางอย่างไร หวยใต้ดินก็จะเกิดขึ้นคู่ขนานเสมอ ทั้งนี้เพราะ (ก) หวยบนดินเข้าไปไม่ถึงทุกหัวระแหง และในทุกเวลาทุกโอกาสที่คนอยากแทง (ข) หวยใต้ดินให้ผลตอบแทนมากกว่าเล็กน้อย เนื่องจากมีต้นทุนน้อยกว่า เพราะไม่ต้องลงทุนอะไรเลยในการออกตัวเลข อีกทั้งค่าเดินโพยก็ต่ำกว่าค่าจ้างขายหวยบนดินของรัฐบาล (ค) หวยใต้ดินแทงได้สะดวกคล่องตัวกว่า หากรู้จักมักคุ้นกัน แทงทางโทรศัพท์ยังได้เลย โดยไม่ต้องมีการเขียนใบให้เสียเวลา (สอดคล้องกับการเป็นวัฒนธรรมบอกเล่าของคนไทย ซึ่งต่างจากวัฒนธรรมจดบันทึกซึ่งเป็นฐานของหวยบนดิน)

ในประเด็นเลิกแจ็คพ็อตหวยบนดินนั้น การยกเลิกจะทำให้คนเล่นมีแรงจูงใจน้อยลงในการแทงหวย 2 ตัว 3 ตัว เพราะตัดโอกาสฝันได้ 50-100 ล้านบาทไปเลย คราวนี้การเล่นก็เพื่อได้เงินกันพอหอมปากหอมคอ หากอยากได้รางวัลใหญ่ก็ต้องหันไปซื้อลอตเตอรี่ซึ่งมีราคาแพงกว่า ทั้งหมดนี้ก็จะจูงใจให้เสียเงินเล่นการพนันหวยน้อยลง

การยกเลิกแจ๊คพ็อตหวยบนดินโดยแท้จริงแล้วเสมือนกับลดความงมงายและลดการ "หลอกลวง" ผู้เล่นหวย เพราะในความเป็นจริงแล้วโอกาสถูกนั้นมีน้อยมากๆ เข้าใจว่าโดยทั่วไปมีโอกาสถูกเท่ากับการต้องถูกลอตเตอรี่รางวัลที่หนึ่ง ไม่ต่ำกว่า 3-4 ครั้งในชีวิต การไม่มีรางวัลแจ๊คพ็อตจึงเท่ากับบอกกันตรงๆ โดยไม่ "หลอกลวง" ว่าแทงเท่าใดก็ได้ไปตามตารางที่กำหนดไว้ โดยไม่มีอะไรที่อยู่ไกลสุดเอื้อมเช่นแจ๊คพ็อตไว้ "หลอก" ให้แทงมากขึ้น

ในเชิงเศรษฐศาสตร์การคลัง หวยหรือลอตเตอรี่นั้นถือกันว่าควรเป็นหนทางสุดท้ายในการหารายได้เข้ารัฐ หากเป็นวิธีที่คิดว่าฉลาดล้ำเลิศ และถูกต้องแล้ว เหตุใดบรรดาประเทศที่ใช้เหตุผลทางวิชาการ ในการตัดสินใจนโยบายสาธารณะ จึงไม่ใช้หวยเป็นเครื่องมือหารายได้กันอย่างแพร่หลายเล่า

หวยหรือลอตเตอรี่นั้นก็เสมือนกับว่าผู้เล่นทั้งหมดเอาเงินมาลงขันกัน และจับสลาก คนไหนโชคดีก็ได้เงินรางวัลลดหลั่นกันไป คนถูกนั้นมีน้อยมากๆ ส่วนคนถูกกินนั้นมีมากกว่ามากๆ (ชื่อว่า "สลากกินแบ่ง" มันก็บอกอยู่แล้วว่า "ถูกกิน" ก่อนที่จะมีโอกาสได้รับส่วนแบ่ง)

เงินที่ใส่ลงขันหรือราคาของลอตเตอรี่หรือค่าแทงหวย 2 ตัว 3 ตัวนั้น ทุกคนลงขันหรือจ่ายในราคาเดียวกัน โดยมิได้ผูกอยู่กับรายได้ของผู้แทง คนรวยมิได้ลงขันในราคาสูงกว่าคนจน แต่มีโอกาสถูกเท่ากัน เมื่อทุกคนจ่ายเท่ากันไม่ว่ารวย หรือจนเช่นนี้ คนรวยก็ยิ้มไป เพราะเงินที่ลงขันของเขาแสนจะมีความหมายต่อเขาน้อย เพราะมีเงินแยะอยู่แล้ว ส่วนคนจนก็หลังแอ่นเพราะเงินที่ลงขันจำนวนเท่ากันนั้นแสนจะมีความหมายสูงเพราะมีเงินน้อย ทั้งคนยิ้มและหลังแอ่นต่างจ่ายเท่ากัน มีสิทธิถูกเท่ากัน และได้เงินรางวัลเท่ากัน ลองคิดดูว่าเมื่อกติกาเป็นอย่างนี้ ใครได้เปรียบหรือเสียเปรียบ

เศรษฐศาสตร์เกลียดชังหวยมากเพราะก่อให้เกิดความไม่เป็นธรรมแก่คนจน เพราะรายได้เข้ารัฐมาจากสภาพการณ์ ที่ลงโทษคนจน แต่ให้รางวัลคนรวย ยิ่งหาเงินเข้ารัฐได้มากเพียงใด คนจนก็ยิ่งถูกลงโทษมากเพียงนั้น ซึ่งต่างจากภาษีเงินได้ที่เก็บจากคนรวยในอัตราภาษีที่สูงกว่าคนจน และสำหรับคนจนมากก็ได้รับการยกเว้น แต่ยังมีโอกาสได้รับประโยชน์จากภาษีเงินได้ที่ภาครัฐเก็บมา

แม้แต่ภาษีมูลค่าเพิ่มก็ยังเป็นเครื่องมือในการหารายได้ที่เข้าท่ากว่าหวย เพราะจ่ายภาษีเมื่อมีการบริโภคเกิดขึ้น ถึงจ่ายไปก็ยังได้การบริโภคเป็นสิ่งตอบแทน ถ้ายากจนก็บริโภคน้อยและก็เสียภาษีมูลค่าเพิ่มน้อยไปด้วย แต่หวยนั้นเปรียบเสมือนการจ่าย "ภาษี" โดยมีโอกาสสูงมากที่จะไม่ได้บริโภคอะไรตอบแทนเลย นอกจากความหวังลมๆ แล้งๆ แถมประเทศต้องสูญเสียประสิทธิภาพ ในการทำงานของระบบเศรษฐกิจไปอย่างน้อยก็ 24 วันต่อปีของคนกว่า 30 ล้านคน (ในต่างจังหวัดหรือแม้แต่บางส่วนของกรุงเทพมหานคร ในวันหวยออก งานการทั้งหมดจะช้าลงจนแทบหยุด หรือในบางวงการก็หยุด หรือกระทำไปอย่างซังกระตายเพราะใจไปจดจ่ออยู่กับการพนัน)

ในบ้านเราหากมีการวิจัยอย่างกว้างขวางจะพบว่าส่วนใหญ่ของเงินจากการเล่นหวย 2 ตัว 3 ตัว มาจากคนจน ซึ่งเป็นคนส่วนใหญ่ของคนกว่า 30 ล้านคนที่เล่นหวย ดังนั้นที่ผ่านมาจึงเท่ากับว่าหารายได้จากคนจน มาใช้ในโครงการ "แจกตามใจ" ของอดีตนายกฯทักษิณ ชินวัตร

หลักการคลังข้อหนึ่งที่สำคัญมากก็คือรายได้ของรัฐทั้งหมดจะต้องนำเข้ามาใส่ไว้ในงบประมาณของประเทศ แล้วพิจารณาจัดสรรโดยประชาชน ทั้งนี้ เพื่อความเป็นเอกภาพและประสิทธิภาพในการใช้จ่าย เพื่อบรรลุเป้าหมายที่วางไว้ และเพื่อการตรวจสอบไม่ให้รั่วไหล ถึงเวลาแล้วที่รายได้จากหวยควรถูกรวมไว้ในงบประมาณแผ่นดิน ไม่ควรปล่อยไว้ให้เป็นลูกกวาดของนักการเมืองเพื่อคะแนนเสียงส่วนตัว อย่างอยู่บนการลงโทษคนจน

แจ๊คพ็อตหวย 2 ตัว 3 ตัว ควรเลิกเพื่อลดการ "หลอกลวง" ประชาชนและลดความงมงาย ซึ่งก่อให้เกิดความไร้ประสิทธิภาพในระบบเศรษฐกิจ นอกจากนี้ยังเท่ากับเป็นการลงโทษซ้ำเติมคนจนยิ่งขึ้น ในระยะปานกลางอาจเลิกหวย 2 ตัว 3 ตัวไม่ได้ แต่ก็ไม่ควรเพิ่มความยั่วเย้าเพื่อมอมเมาด้วยเงินสด

งานวิจัยเศรษฐศาสตร์พบว่าเงินสดเป็นแรงจูงใจของคนที่แรงที่สุด และเงินจากการถูกรางวัลใหญ่ จะระเหยหายไปอย่างรวดเร็วเสมอ เพราะเงินที่ได้มาอย่างไม่คาดฝันนั้นผู้บริโภคจะ "เคารพ" น้อยกว่าเงินจากหยาดเหงื่อ ถ้าจะยังคงลอตเตอรี่ไว้อาจพิจารณาให้รางวัลใหญ่เป็นพันธบัตรรัฐบาลมูลค่าสูงที่ขายไม่ได้ จนกว่าจะครบเวลา 10-20 ปี และจ่ายให้เฉพาะเงินปันผลก้อนสูงพอควรทุก 6 เดือนเพื่อลดความมอมเมาลง ถ้าทำอย่างนี้ก็หมายถึงว่า มีความหวังแห่งการมีเงินพอควรในระยะสั้น และมีความมั่นคงทางการเงินในระยะยาวให้ซื้อทุก 15 วัน

การใช้เครื่องมือขายหวยแทนคนที่เรียกว่าหวยออนไลน์จะทำให้สามารถ "สร้างสรรค์" รางวัลชนิดต่างๆ ที่ไม่ใช่เงินสดได้หลากหลายลักษณะยิ่งขึ้นอย่างมีโอกาสผิดพลาดน้อยลง

เมื่อเลิกหวยไม่ได้ในความเป็นจริงก็ต้องพยายามทำให้เกิดความงมงายและมัวเมาน้อยที่สุด รางวัลแจ๊คพ็อตหวย 2-3 ตัวควรเลิกเพราะส่งเสริมความหมกมุ่นและสนับสนุนให้เสียเงินเล่นหวย 2-3 ตัวมากขึ้น โดยหวังลมๆ แล้งๆ ว่าจะได้รับรางวัลใหญ่ซึ่งในความเป็นจริงแล้วมีโอกาสถูกน้อยมากอย่างยิ่ง

หน้า 6