สรรพชีวิตต้องพยายามอยู่รอดท่ามกลางภยันตรายนานาชนิด ตัวอะมีบาซึ่งเป็นสัตว์เซลล์เดียว ตามปกติมันอาจจะต่างตัวต่างอยู่ แต่เมื่อเกิดวิกฤติ เช่น อาหารขาดแคลน หรือสิ่งแวดล้อมมีความเป็นกรดเป็นด่างมากเกิน มันจะกระจุกตัวกันเป็นกลุ่มและช่วยกันทำหน้าที่ การกระจุกตัวช่วยเพิ่มโอกาสในการอยู่รอด ปลาจึงอยู่กันเป็นฝูง ฝูงหมาในตัวเล็กสามารถล้มสัตว์ที่ใหญ่กว่าได้ เพราะความร่วมกันทำ ให้ทำสิ่งที่ใหญ่กว่าตัวได้สำเร็จ

มนุษย์สมัยอาศัยอยู่ในป่าล่าสัตว์ก็อยู่กันเป็นกลุ่ม เมื่อตั้งบ้านเรือนเป็นหมู่บ้านเกษตรกรรมประมาณ 10,000 ปีที่แล้ว ก็รวมตัวกันอยู่เป็นชุมชน วิถีชีวิตร่วมกันทำให้มีพลัง เผชิญกับความเปลี่ยนแปลงและภยันตรายต่างๆ ชุมชนจึงยั่งยืนมาเป็นพันปี

ทุกวันนี้ ประเทศที่มีทุนมากกว่า และมีการบริหารจัดการที่เก่งกว่าก็กำลังรุกคืบเข้ามา เอาอะไรๆ ของเราไป เช่น ธนาคาร ธุรกิจการค้าต่างๆ แม้แต่การค้าปลีก ซึ่งกระทบธุรกิจรายย่อย และธุรกิจ ท้องถิ่น อีกหน่อยเขาก็จะเป็นเจ้าของที่ดินมากขึ้นเรื่อยๆ ที่คนไทยเข้าไปไม่ได้ หนักๆ เข้ามันจะเหมือน เปลี่ยนเจ้าของประเทศไทยที่คนไทยเป็นเพียงผู้อยู่อาศัย ต้องทำงานหนักเหมือนวัวเหมือนควาย แต่ผลประโยชน์คนต่างชาติที่เป็นเจ้าของเอาไปหมด

เหล่านี้เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างที่มองไม่เห็น แต่อันตรายยิ่งนัก ความยากจนก็เป็นปัญหาเชิงโครงสร้าง มีโครงสร้างสารพัดที่ทำให้คนจนจน และไม่หลุดจากความยากจน เช่น โครงสร้างทางกฎหมาย โครงสร้างทางการศึกษา โครงสร้างทางการใช้ทรัพยากร โครงสร้างทางสังคม โครงสร้างทางภาษีอากร เป็นต้น

ความยากจนจึงแก้ไม่ได้โดยการไปแจกทานและเอาคนจนเป็นพวก ซึ่งเป็นการไม่เคารพศักดิ์ศรี และคุณค่าความเป็นคนของคนจน ความยากจนจะแก้ได้ต่อเมื่อมีการเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่า ความเป็นคนของคนจน และแก้ปัญหาเชิงโครงสร้างที่ทำให้คนจนหายจนอย่างถาวรและมีเกียรติ

ความสมานฉันท์รวมตัวร่วมคิดร่วมทำ ทำความเข้าใจว่าอนาคตของเราร่วมกันคืออะไร และสร้างพลังร่วมที่จะไปให้พ้นเข่งหรือภยันตรายที่ครอบเราอยู่ จึงจะทำให้เราสร้างอนาคตประเทศไทยที่ดี ให้ลูกหลานของเราอยู่อย่างมีศักดิ์ศรี มีความภูมิใจ และมีความสุขร่วมกันได้

2. เหตุปัจจัยของการร่วมกันได้ การเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นคนของคนทุกคน

เหตุปัจจัยของการร่วมกันไม่ได้ ความขัดแย้ง และความรุนแรงต่างๆ คือการไม่เคารพ ศักดิ์ศรี และคุณค่าความเป็นคนของคนอื่น เราไปติดมายาคติเกี่ยวกับคน เช่น เชื้อชาติ ศาสนา สีผิว คนชั้นต่ำ คนชั้นสูง คนจน คนรวย คนมีการศึกษา คนไม่มีการศึกษา คนสังกัดใด พวกใคร ฯลฯ เหล่านี้ล้วนเป็นมายาคติทั้งสิ้น ทำให้เกิดความสัมพันธ์ที่ไม่เท่าเทียมกัน และความอยุติธรรมต่างๆ รวมทั้งการร่วมกันไม่ได้ ลึกที่สุดแล้วทุกคนล้วนเป็นคน มีศักดิ์ศรีและคุณค่าของความเป็นคน เป็นเพื่อนมนุษย์กับเรา ล้วนปรารถนาความสุข ไม่ปรารถนาความทุกข์

ถ้าอยากเห็นคนไทยรวมตัวกันออกจากเข่ง รัฐบาลต้องส่งเสริมการเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นคนของคนทุกคน เคารพความหลากหลายทางวัฒนธรรมที่แตกต่างกันตามภูมิภาคต่างๆ ส่งเสริมการรวมตัวร่วมคิดร่วมทำ ด้วยความเสมอภาคของผู้คนในทุกพื้นที่ ในทุกองค์กร

รัฐควรออกกฎหมายตั้งองค์การสื่อสารสาธารณะที่เป็นอิสระ ปราศจากการแทรกแซงจากรัฐและอำนาจเงิน มีที่มาของงบประมาณโดยอิสระอย่างเพียงพอ เพื่อจัดการการสื่อสารทุกประเภท ทั้งทางโทรทัศน์ วิทยุ อินเทอร์เน็ต สิ่งพิมพ์ และการสื่อสารชุมชน ให้คนไทยรู้ความจริงโดยทั่วถึง และสามารถสื่อสารระหว่างกันได้ ถ้าคนไทยรู้ความจริงโดยทั่วถึง ประเทศจะเจริญขึ้นโดยรวดเร็วและร่วมกันได้

3. วัตถุประสงค์ของคนไทยร่วมกัน

คนที่มีวัตถุประสงค์ร่วมกันจะร่วมกันทำ คนที่มีเป้าหมายการเดินทางร่วมกัน จะร่วมกันเดินทางไปทางเดียวกันได้ ควรมีการหาวัตถุประสงค์ร่วมกัน ถ้ามีกระบวนการหาวัตถุประสงค์ร่วมกัน และหาวัตถุประสงค์ร่วมกันได้ คนไทยจะรวมตัวกัน เพื่อให้สำเร็จประโยชน์ตามวัตถุประสงค์ร่วมกันนั้น วัตถุประสงค์ที่แน่นอน และตรงกันหมดทุกคนคือความสุข

ทุกคนต้องการความสุข แต่มักได้รับความทุกข์ แสดงว่ายังขาดความเข้าใจว่าความสุขเกิดจากอะไร มักคิดแบบแยกส่วนเช่นว่าความร่ำรวย ทำให้เกิดความสุข คิดเฉพาะความสุขของตัวแต่ไม่นึกถึงความสุขของคนอื่น หรือคิดว่ามีแต่จิตใจเท่านั้น วัตถุไม่สำคัญ ต่างๆ เหล่านี้ เป็นต้น

การขาดความเข้าใจว่าความสุขเกิดจากอะไร ทำให้สร้างความสุขไม่ได้ ฉะนั้นควรใช้เวลาช่วยกันทำความเข้าใจว่าความสุขเกิดจากอะไร ต่อไปนี้ เป็นเพียงข้อเสนอเพื่อกระตุ้นให้คิด เมื่อร่วมกันคิดแล้วน่าจะออกมาเป็นปัญญาร่วมที่อาจดีกว่าเท่าที่เสนอ ความสุขของคนทั้งมวลเกิดจากปัจจัย 8 ประการดังนี้

1. การไม่ทอดทิ้งกัน การทอดทิ้งกันทำให้เกิดทุกข์ การไม่ทอดทิ้งกัน การร่วมทุกข์ การมีไมตรีจิตต่อกัน เป็นบ่อเกิดของความสุข การพัฒนาที่เอาเงินเป็นตัวตั้ง คนจะทอดทิ้งกัน

2. การมีเศรษฐกิจพอเพียง หมายถึง การมีปัจจัยพื้นฐานของการดำรงชีวิตอย่างพอเพียงโดยทั่วถึง การมีสัมมาชีพเต็มพื้นที่เป็นบ่อเกิดของความร่มเย็นเป็นสุข การไม่พอกินไม่พอใช้ การเป็นหนี้สิน การมีมิจฉาอาชีวะ เป็นบ่อเกิดของการแย่งชิง ความขัดแย้ง และความรุนแรง

3. การใช้ทรัพยากรอย่างเป็นธรรมและยั่งยืน ทรัพยากรธรรมชาติ เช่น อากาศ ดิน น้ำ ป่า เป็นสิ่งจำเป็นแก่ชีวิต ประชาชนทุกคนต้องเข้าถึง และใช้อย่างเป็นธรรม และยั่งยืน ความไม่เป็นธรรม และการแย่งชิงเป็นบ่อเกิดของความยากจน ความขัดแย้ง และความรุนแรง

4. การเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นคนของคนทุกคน ถ้าคนทุกคนรู้สึกว่ามีและได้รับการเคารพในศักดิ์ศรี และคุณค่าความเป็นคน จะมีความสุขทั้งเนื้อทั้งตัว และเกิดพลังสร้างสรรค์มหาศาล การเคารพศักดิ์ศรีและคุณค่าความเป็นคนของคนทุกคนเป็นศีลธรรมพื้นฐานของสังคม เป็นรากฐานของประชาธิปไตยที่แท้ สิทธิมนุษยชน สิทธิสตรี สิทธิของผู้ด้อยโอกาส การศึกษาและการสาธารณสุขที่คำนึงถึงความเป็นมนุษย์ การเคารพวัฒนธรรมท้องถิ่น ความเป็นธรรมทางสังคมและสิ่งดีอื่นๆ เป็นเรื่องที่ต้องทำความเข้าใจ และทำให้เป็นพื้นฐานของการพัฒนาทุกประเภท

5. ความเป็นธรรมทางสังคม ความเป็นธรรมทางสังคมทำให้มีความสุข ความรักชาติ รักส่วนรวม ความร่วมมือ การรักษาระบบ ถ้าขาดความเป็นธรรมจะทำให้เกิดความเกลียดชัง ความไม่รักส่วนรวม ความไม่ร่วมมือ ความอยากทำลาย ควรจะดูแลความเป็นธรรมทุกๆ ด้าน ทั้งความเป็นธรรมทางกฎหมาย ความเป็นธรรมทางสังคม ความเป็นธรรมทางเศรษฐกิจ ฐานะทางเศรษฐกิจที่แตกต่างกันมากเกิน ทำให้ขาดความเป็นธรรมทางสังคม

6. สันติภาพ สังคมที่มีความรุนแรงหรือสงคราม จะขาดความสุขและขาดโอกาสการขาดพัฒนา สันติภาพเป็นสุขภาวะทางสังคม รัฐต้องไม่ชักนำให้เกิดความแตกแยก แต่ส่งเสริมการคิดอย่างสันติ พูดอย่างสันติสามารถแก้ไขความขัดแย้งด้วยสันติวิธี ทั้งในประเทศและระหว่างประเทศ ประเทศไทยควรจะมีบทบาทนำในเรื่องสันติภาพ

7. การพัฒนาจิตใจให้สูงขึ้น คนจำนวนมากถึงแม้มีอะไรๆ พร้อม ก็ยังไม่มีความสุข แต่มนุษย์สามารถบรรลุความสุขได้ด้วยการฝึก การศึกษาที่เรียกว่า จิตตปัญญาศึกษา ช่วยให้เข้าถึงความจริง ความงาม และความสุข ทุกวันนี้ เราศึกษาวิชาต่างๆ ร้อยแปด แต่ไม่เคยศึกษาให้เกิดความสุข รัฐพึงส่งเสริมให้จิตตปัญญาศึกษาเป็นการศึกษาสำหรับคนทั่วไป และอยู่ในการศึกษาทุกประเภท และทุกระดับอันจะยังให้ความสุขมวลรวมของสังคมเพิ่มขึ้นอย่างมหาศาล

8. ความเข้มแข็งของชุมชนท้องถิ่นและประชาสังคม ไม่มีประชาธิปไตยที่ไหนที่เป็นไปได้โดยปราศจากความเข้มแข็งของชุมชนท้องถิ่น ควรรีบกระจายอำนาจการพัฒนาให้ชุมชนท้องถิ่นจัดการเรื่องของเขาเองให้มากที่สุด ชุมชนเข้มแข็งจะแก้ความยากจนและปัญหาอื่นๆ ได้ทั้งหมด แต่ละท้องถิ่นมีวัฒนธรรมที่แตกต่างหลากหลาย ท้องถิ่นต้องกำหนดการพัฒนาของตัวเองได้ การพัฒนาจึงจะสอดคล้องกับวัฒนธรรมที่แตกต่างกัน

ตราบใดที่ความสัมพันธ์ทางสังคมของเรายังเป็นทางดิ่งระหว่างผู้มีอำนาจข้างบนกับผู้ไม่มีอำนาจข้างล่าง เศรษฐกิจจะไม่มีวันดี การเมืองจะไม่มีวันดี และศีลธรรมจะไม่มีวันดี เศรษฐกิจ การเมือง และศีลธรรมจะดีต่อเมื่อสังคมมีความสัมพันธ์ทางราบ นั่นคือผู้คนมีความเสมอภาคและมีการรวมตัวร่วมคิดร่วมทำในทุกพื้นที่ ในทุกองค์กร และในทุกเรื่อง หรือที่เรียกว่ามีความเป็นประชาสังคม

รัฐต้องส่งเสริมความเป็นประชาสังคม ถ้าความสุขเป็นที่ต้องการของคนไทยร่วมกัน ก็ต้องสร้างและใช้ดัชนีวัดความสุข ไม่ใช่ใช้จีดีพีอย่างเดียว จีดีพีไม่ได้บอกปัจจัยของความสุขทั้ง 8 ประการดังกล่าวข้างต้นเลย การเน้นแต่ความร่ำรวยจะนำไปสู่ความเสื่อมเสียทางศีลธรรม ความขัดแย้ง และความรุนแรง

4. อนาคตประเทศไทย สังคมแห่งความพอเพียงและสันติ

เราจะเรียกอนาคตของประเทศไทยที่เรามีวัตถุประสงค์ร่วมกันว่าอะไร การเรียกว่าอะไรเป็นการบอกถึงทิศทางที่เราจะไป เรามีวัตถุประสงค์แล้ว เราต้องเลือกเส้นทางที่เราจะไป ถ้าเรามีวัตถุ ประสงค์อยู่ทางเหนือหรืออุดร หรืออุตระที่แปลว่าสูงส่ง แต่เราไปเลือกเส้นทางทักษิณ เราก็จะไปไม่ถึงเป้าหมายของเรา เป้าหมายของเราอยู่ที่ความสุข ปัจจัยแห่งความสุขของเรามี 8 ประการดังกล่าวข้างต้น ทิศทางการพัฒนาของเราจะสร้างปัจจัยทั้ง 8 นั้นอย่างบูรณาการ เราจะเรียกทิศทางนี้ว่า

ควรจะช่วยกันคิดว่าจะเรียกแนวทางการพัฒนาประเทศของเราว่าอะไร จึงจะมีความหมายเป็นที่ถูกใจ และชอบใจ อนาคตประเทศไทยคือสังคมแห่งความพอเพียงและสันติ โดยที่พระเจ้าอยู่หัว เป็นผู้ทรงพระราชทานแนวทางเศรษฐกิจพอเพียง และขณะนี้ คนไทยก็คุ้นเคยและพูดถึงคำนี้กันบ่อย

คำว่าเศรษฐกิจพอเพียง ก็ไม่ได้หมายถึงเศรษฐกิจอย่างเดียว แต่หมายรวมจิตใจ สังคม สิ่งแวดล้อม และปัญญาด้วย ถ้าจะตีความว่าแนวทางเศรษฐกิจพอเพียงและสันติภาพ รวมปัจจัยแห่งความสุขทั้ง 8 ประการ ตามที่กล่าวถึงในตอนที่แล้วด้วยได้ก็จะเป็นการดี

5. วิธีการสร้างความมุ่งมั่นร่วมกัน

รัฐบาลควรจัดให้มีการประชุมสมัชชาแห่งชาติ ที่ว่าด้วย "อนาคตประเทศไทย : อนาคตของ เราร่วมกัน" โดยมีผู้เข้าร่วมประชุมจากทุกภาคส่วนของสังคมไทย ควรมีการประชุมสมัชชาจังหวัดในทุกจังหวัดในหัวข้อเดียวกันนำมาก่อน แล้วแต่ละจังหวัดส่งผู้แทนประมาณจังหวัดละ 50 คน มาร่วมประชุมสมัชชาแห่งชาติ ฝ่ายเลขานุการควรจับประเด็นของข้อเสนอทั้งในสมัชชาจังหวัด และสมัชชาแห่งชาติ มาเรียบเรียงเป็นเป้าหมาย ทิศทาง และระเบียบวาระแห่งชาติ แล้วนำเสนอที่ประชุมใหญ่ เมื่อผ่านการรับรองจากที่ประชุมใหญ่แล้ว นำเผยแพร่ทั่วไปให้สังคมไทยรับรู้ และร่วมคิดร่วมทำต่อไป

รัฐบาลนำวาระแห่งชาติที่ได้จากการประชุมใหญ่มาปฏิบัติ โดยเชิญชวนทุกภาคส่วนของ สังคมมีส่วนร่วม เป็นการเปิดพื้นที่ทางสังคมและพื้นที่ทางปัญญาอย่างกว้างขวาง

ในสังคมสมัยใหม่ที่ซับซ้อนและยากจะใช้แต่อำนาจไม่ได้ผลมีแต่จะนำไปสู่ความพินาศ แต่ต้องใช้การเปิดพื้นที่ทางสังคม และพื้นที่ทางปัญญาอย่างกว้างขวาง การเปิดพื้นที่ทางสังคมและพื้นที่ ทางปัญญาอย่างกว้างขวางคือประชาธิปไตยที่แท้ ประชาธิปไตยไม่ได้มีแต่การเลือกตั้งเท่านั้น หากได้รับเลือกตั้งมาแล้วปิดพื้นที่ทางสังคมและพื้นที่ทางปัญญา ก็ไม่ใช่ประชาธิปไตย หรือเป็นประชาธิปไตย แต่ในรูปแบบแต่ขาดสาระ หรือเป็นประชาธิปไตยปลอม หรือเผด็จการ