ปราโมทย์ วานิชานนท์ ประธานที่ปรึกษาสมาคมโรงสีข้าวไทย  มติชนรายวัน วันที่ 15 กันยายน พ.ศ. 2548 ปีที่ 28 ฉบับที่ 10050

ประวัติศาสตร์ข้าวไทยได้ถูกบันทึกเพิ่มอีกหน้าหนึ่งว่า "ด้วยพระราชเสาวนีย์ของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ประเทศไทย จึงมีสถาบันข้าวแห่งชาติเกิดขึ้น เพื่อทำหน้าที่เป็นเสาหลักให้กับข้าวของประเทศ และเป็นหน่วยงานในการพัฒนาข้าว และชาวนาไทยตลอดไป" ซึ่งงาน "ข้าวไทยก้าวไกลด้วยน้ำพระทัยแม่" ที่กระทรวงเกษตรและสหกรณ์จัดขึ้นเพื่อเป็นการเทิดพระเกียรติเมื่อวันที่ 30-31 สิงหาคมที่ผ่านมา นับได้ว่าสำเร็จตามเป้าหมาย

ความหมายของสถาบันข้าวแห่งชาติ หรือที่เรียกว่าสำนักงานข้าวแห่งชาติ คือการให้มีเจ้าภาพที่จะรับผิดชอบดูแลเรื่องข้าวอย่างเป็นเอกภาพ เป็นระบบและครบวงจร ตั้งแต่การผลิต การแปรรูป และการตลาด เหตุเพราะเราได้ละเลยการพัฒนาชาวนามากว่า 10 ปี จึงถึงเวลาแล้วที่ทุกฝ่ายจะต้องร่วมมือ ร่วมใจทุ่มเทพัฒนาข้าวและชาวนาไทยให้ครบทั้งการคิด การพูด และการกระทำ ความปรากฏจากมติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน 2547 ก็ยืนยันชัดเจนว่า นายกรัฐมนตรีได้อาสาเป็นประธานคณะกรรมการข้าวแห่งชาติด้วยตัวเอง ยิ่งทำให้เรื่องข้าวมีน้ำหนักเป็นวาระแห่งชาติมากยิ่งขึ้น

ความสำคัญของข้าว กล่าวได้ว่า เป็นทั้งประเพณี วัฒนธรรม วิถีชีวิต และจิตวิญญาณของคนไทยและชาติไทย ความรุ่งเรืองของงานข้าวปรากฏในยุคที่ได้มีการจัดตั้งกรมการข้าวขึ้นในกระทรวงเกษตรฯเมื่อปี 2496 มีเกร็ดประวัติที่เล่าขานกันว่า ในขณะนั้นผู้บริหารระดับสูงกรมการข้าวได้เคยเสนอให้นายกรัฐมนตรีจัดตั้งกระทรวงข้าว เหตุเพราะข้าวมีคุณค่าและความสำคัญดังที่ได้กล่าวมา แต่ด้วยความไม่เข้าใจและไม่ลึกซึ้งในเรื่องข้าว นายกรัฐมนตรีท่านนั้นได้ถามว่า ถ้าต้องตั้งกระทรวงข้าว ต่อไปมิต้องตั้งกระทรวงกล้วยด้วยหรือ ผู้บริหารจากกรมการข้าวก็ตอบกลับไปอย่างสุภาพว่า ถ้ากล้วยผูกพันกับเกษตรกรจำนวนมหาศาลและสามารถส่งออกไปขายต่างประเทศ ทำเงินได้มากเหมือนข้าวแล้ว จะตั้งเป็นกระทรวงกล้วยก็ไม่น่าจะผิดอะไร

ในอดีต ผู้มีอำนาจในกระทรวงเกษตรฯมักคิดแทน ทำแทนชาวนาและประชาชนมาโดยตลอด ได้มีการกำหนดยุทธศาสตร์ข้าว ที่เลยเถิดไปถึงขั้นจะใช้งบประมาณแผ่นดินเกือบ 30,000 ล้านบาท เพื่อสร้างไซโลเก็บข้าวทั่วประเทศ แต่โชคดีที่มีหลายฝ่ายออกมาคัดค้าน แนวคิดนี้จึงตกไป

ปัจจุบันยุทธศาสตร์ข้าวได้ถูกยกร่างขึ้นใหม่อีกครั้ง โดยกำหนดเวลายุทธศาสตร์ข้าว 5 ปีและงบประมาณที่จะต้องใช้ตามยุทธศาสตร์ไว้ด้วย แต่แนวคิดในการยกร่างยุทธศาสตร์ข้าวนี้ได้ใช้การตลาดเป็นตัวตั้ง ซึ่งจะได้ทำการวิเคราะห์ต่อไปว่าเป็นแนวทางที่ถูกต้องในการแก้ไขปัญหาข้าวและชาวนาไทยอย่างแท้จริงหรือไม่

ความจริงก็คือ ข้าวไทยส่งออกเป็นอันดับหนึ่งของโลกมากกว่า 15 ปี และจะยังคงรักษาระดับความสามารถในการส่งออกปีละ 8-9 ล้านตันข้าวสารได้อีกต่อไป โดยปี 2547 มีมูลค่าการส่งออก 104,000 ล้านบาท หากมองในมิตินี้การใช้การตลาดเป็นตัวตั้ง ในการกำหนดยุทธศาสตร์ แล้วทุ่มงบประมาณในด้านการตลาด เพื่อยกระดับตัวสินค้าแล้ว แม้จะเป็นเรื่องไม่ผิด แต่ก็ไม่ใช่จะถูกทั้งหมด

เส้นทางการตลาดในการขายตัวสินค้าเพื่อยกระดับราคาข้าวไทยนั้น ได้เดินทางไกลพอสมควร ไม่น้อยหน้าคู่แข่งในเวทีการค้าโลก แต่เมื่อมองย้อนกลับไปในมิติของผู้ผลิตคือเกษตรกรชาวนา เรากลับพบความจริงว่า ชาวนายังคงเป็นผู้ด้อยโอกาส ขาดอำนาจต่อรองและส่วนใหญ่ยังยากจน ที่เป็นเช่นนั้นเพราะขาดการดูแลเอาใจใส่อย่างจริงจังในการพัฒนาภาคการผลิตและตัวชาวนาเอง เราอาจจะทุ่มงบประมาณส่งเสริมการขาย สร้างราคาสินค้าข้าวไทย ซึ่งเป็นเรื่องของการตลาดที่สมควรทำ

แต่คำถามคือ ราคาข้าวที่สูงขึ้นนั้น ใครเป็นผู้ได้รับ มีการกระจายความมั่งคั่งให้กลับมาสู่ชาวนาอย่างเป็นธรรมหรือไม่ นี่คือหน้าที่ของรัฐบาลที่ต้องตระหนักและจะต้องเป็นภารกิจที่บรรจุอยู่ในยุทธศาสตร์ข้าวนี้ด้วย

มิติในด้านของการพัฒนาชาวนา กรอบแนวคิดได้กำหนดให้ชาวนาเป็นศูนย์กลางการพัฒนา เพื่อยกระดับการพัฒนาการผลิตและคุณภาพชีวิตที่ดี รวมทั้งการสร้างความเข้มแข็งให้ชาวนาสามารถพึ่งพาตนเองได้ ซึ่งเป็นหน้าที่โดยพื้นฐานของรัฐที่ต้องทำทุกรัฐบาล

ด้วยกระบวนทัศน์ที่ต้องนำมิติทั้ง 2 ด้านนี้มาจัดกรอบเพื่อให้น้ำหนักในการกำหนดนโยบายและงบประมาณ เราจึงพบความจริงว่า งานพัฒนาภาคการผลิตและตัวชาวนา ต้องมีน้ำหนักมากกว่าการตลาดตัวสินค้าข้าวในระดับถึง 80 ต่อ 20 จึงจะกล่าวได้ว่าเป็นยุทธศาสตร์ที่เป็นวาระแห่งชาติ และคำที่ใช้ควรจะเรียกว่ายุทธศาสตร์การพัฒนาชาวนา และข้าวแห่งชาติ

ยุทธศาสตร์การพัฒนาชาวนาและข้าวแห่งชาตินี้ มีลักษณะเด่นที่ควรจะเป็นคือ

เป็นยุทธศาสตร์ที่ประชาชนทุกภาคส่วนและชาวนาได้มีส่วนร่วม ช่วยคิด ช่วยทำ จึงจะเรียกได้ว่าเป็นยุทธศาสตร์โดยชาวนา และเพื่อชาวนาได้อย่างเต็มภาคภูมิ

เป็นยุทธศาสตร์ที่เคียงคู่ไปกับยุทธศาสตร์การแก้ไขปัญหาความยากจนของชาวนา

เป็นยุทธศาสตร์ที่มองมิติข้าวแห่งชาติเป็นหลัก และมิติแยกส่วนเป็นยุทธศาสตร์ 4 ภาคของชาวนาไทยทั่วประทศ

เป็นยุทธศาสตร์ที่จะต้องตอบโจทย์ข้อใหญ่ที่ว่า อนาคตอีก 10-15 ปีอาจไม่มีชาวนาปลูกข้าวเลี้ยงคนไทย เนื่องจากปัจจุบันชาวนาทั่วประเทศกว่าร้อยละ 80 มีอายุเฉลี่ยเกินกว่า 50 ปี และลูกหลานไม่นิยมสืบทอดอาชีพทำนา ดังนั้น เราจะวางแผนแก้ปัญหาที่จะเกิดขึ้นในอนาคตอย่างไร

สุดท้ายขออัญเชิญพระราชดำรัสและกระแสรับสั่งเพื่อการเป็นการเทิดพระเกียรติไว้ดังนี้

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนินทอดพระเนตรโครงการพระราชดำริ ที่บ้านโคกกูแว จ.นราธิวาส วันที่ 28 กันยายน 2536 ได้มีพระราชดำรัส ความว่า

"ข้าวต้องปลูก เพราะอีก 20 ปี ประชากรอาจ 80 ล้านคน ข้าวจะไม่พอ เราต้องซื้อข้าวจากต่างประเทศ เรื่องอะไร ประชาชนคนไทยไม่ยอม คนไทยนี้ต้องมีข้าว แม้ข้าวที่ปลูกในเมืองไทยจะสู้ข้าวที่ปลูกในต่างประเทศไม่ได้ เราก็ต้องปลูก"

หน้า 20