คอลัมน์ ดุลยภาพดุลยพินิจ  โดย ไพโรจน์ วงศ์วิภานนท์ สถาบันวิจัยสังคมและเศรษฐกิจ ม.ธุรกิจบัณฑิตย์   มติชนรายวัน วันที่ 13 เมษายน พ.ศ. 2548 ปีที่ 28 ฉบับที่ 9895

ในระบบทุนนิยมเสรี ธุรกิจที่กฎหมายอนุญาตให้ทำได้ เจ้าของมีทางเลือกการจัดหาที่มาของเงินทุน ซึ่งมีนัยยะถึงการจัดองค์กรธุรกิจ ตั้งแต่ทำคนเดียว และเป็นเจ้าของกิจการจดทะเบียนเป็นห้างหุ้นส่วน หรือเป็นบริษัทจำกัด ซึ่งต้องมีทุนเรือนหุ้น การดำเนินกิจการของธุรกิจอาจใช้แหล่งทุนของตัวเอง กู้จากสถาบันการเงิน ออกเป็นหุ้น ขายในวงจำกัด หรือวงกว้าง ในกรณีหลังนี้องค์กรธุรกิจจะต้องอยู่ในรูปของบริษัทจำกัดมหาชน

บริษัทมหาชนนี้ต่อมาอาจต้องการระดมทุนจากประชาชนให้กว้างขวางขึ้น โดยต้องขออนุญาตต่อคณะกรรมการกำกับหลักทรัพย์ (ก.ล.ต.) เพื่อขายหุ้นให้แก่ประชาชนเป็นครั้งแรก เรียกว่า Initial Public Offerring(IPO) หรือ Going Public

การระดมทุนจากประชาชนโดยวิธีนี้ (ถ้าผ่านเงื่อนไขเกณฑ์ของ ก.ล.ต.) เกิดขึ้นในตลาดที่ออกขายสินค้า หรือหลักทรัพย์ที่ออกใหม่เรียกว่าเป็นตลาดแรก (Primary Market) หลักทรัพย์ที่ออกใหม่ในตลาดแรกนี้ สามารถทำให้เกิดการซื้อขายได้ง่ายสะดวก มีต้นทุนต่ำ ถ้าตลาดมีสภาพคล่องสูง และบริษัทมหาชนดังกล่าว นำบริษัทไปจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย ซึ่งจะกลายเป็นตลาดมือสองหรือที่เรียกว่าตลาดรอง (Secondary Market)

การจัดองค์กรธุรกิจในรูปบริษัทจำกัดไม่ว่าจะเป็นในรูปเอกชนหรือมหาชน มีลักษณะเด่นประการหนึ่งคือ การจำกัดความรับผิดชอบของผู้ถือหุ้นในหนี้ของบริษัทไม่เกินมูลค่าหุ้นที่ตนลงไป การจำกัดนี้สร้างแรงจูงใจให้มีผู้ถือหุ้นในบริษัทได้ง่ายขึ้น ขณะเดียวกันผู้ถือหุ้นจำนวนหนึ่งไม่จำเป็นต้องติดตามเอาใจใส่หรือใส่ใจในการดำเนินงานของบริษัทนั้นๆ ถ้าเทียบกับการที่ต้องรับผิดชอบในหนี้แบบไม่จำกัดจำนวน

การ going public และเป็นบริษัทจดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ มีส่วนที่ทำให้ธุรกิจ ต้องมีการเปิดเผยข้อมูล ต่อสาธารณชนมากขึ้น การกำกับดูแลโดยคณะกรรมการบริษัทและผู้ถือหุ้นกว้างขวางขึ้น กรณีที่หุ้นมีการกระจุกตัวโดยเจ้าของ  (และฝ่ายจัดการซึ่งมักเป็นฝ่ายเดียวกันในกรณีของไทย) และกฎหมายไม่เอื้อต่อการคุ้มครองผู้ถือหุ้นรายย่อย ผู้ถือหุ้นรายใหญ่สามารถขโมยฉกฉวยผลประโยชน์เข้าตัวเองหรือกลุ่มบริษัทในเครือที่ไม่ได้อยู่ในตลาดหลักทรัพย์ได้ พฤติกรรมเช่นนี้พบจากการวิจัยอยู่เสมอ

ในตลาดสินค้าสวัสดิการของส่วนรวมหรือสังคมจะได้รับสูงสุดเมื่อตลาดมีการแข่งขันเสรี และจะลดลงไปเรื่อยๆ เมื่อมีผู้ผลิตมีอำนาจผูกขาดรายเดียวหรือน้อยราย เพราะผู้ผลิตสามารถตั้งราคาจนมีราคากำไรเกินปกติ

การกำกับดูแลโดยรัฐจึงมีความจำเป็นเพื่อทำให้โครงสร้างตลาดไม่ให้มีการผูกขาด สินค้าสาธารณะ (public good) จำนวนมากไม่สามารถใช้กลไกราคา คนหนึ่งใช้ไม่ได้ลดโอกาสคนอื่นใช้และไม่สามารถกีดกันคนไม่จ่ายเงินให้ใช้ได้ คนยิ่งใช้มากยิ่งดี เช่น การป้องกันประเทศ ความรู้ ถนนหนทางที่ว่างเปล่า สินค้ามีคุณ (merit good) เช่นการศึกษา ให้คุณแก่เจ้าตัวและคนอื่นๆ ยิ่งผลิตมากยิ่งดี สินค้ามีคุณที่เอกชนผลิตและทำกำไรและบริหารงานอย่างมีประสิทธิภาพ ผู้ใช้บริการได้ประโยชน์ก็ทำประโยชน์แก่สังคมและเพิ่มสวัสดิการกับสังคม แต่สินค้าเอกชนส่วนใหญ่คนหนึ่งใช้ ก็ปิดโอกาสคนอื่นและสามารถใช้ราคาเพื่อกีดกันหรือการเข้าถึงสินค้าได้ ไม่ซื้อไม่จ่ายก็ไม่ได้สินค้า ผลการบริโภคตกอยู่เฉพาะเจ้าตัว สินค้าบาป (sin goods) สินค้าส่วนใหญ่ถ้าเสพเกินพอดีหรือติดจนเป็นปัญหา (addict) จะส่งผลไม่ใช่เฉพาะเจ้าตัวแต่มีผลต่อคน และสังคมข้างเคียง ไม่ว่าจะเป็นยาเสพติด การพนัน บุหรี่ เครื่องดื่มแอลกอฮอล์

ในสังคมสมัยใหม่สินค้าบาปจำนวนมากผู้บริโภคมีเสรีภาพในการเข้าถึงกว้างขวางมากน้อยแล้วแต่วัฒนธรรม คุณค่าของแต่ละสังคม การจำกัดการบริโภคโดยการเก็บภาษีสินค้าบาปในอัตราที่สูง จึงเป็นเรื่องปกติ และเป็นแหล่งสำคัญในรายได้ของรัฐบาล รวมทั้งทำให้มีต้นทุนสูงในการโฆษณา การรณรงค์ให้ความรู้ถึงโทษ และต้นทุนของการบริโภค ความเข้มงวดในการใช้กฎหมายกรณีมีการฝ่าฝืนจึงเป็นเรื่องสำคัญ (เช่น เมาแล้วขับ) ความคิดเรื่องความบาปความชั่วของสินค้าบาปรวมทั้งผลเสียขึ้นอยู่กับปัจเจกและค่านิยมของแต่ละสังคม ลักษณะและปริมาณการเสพและประเภทของสินค้าบาป (เช่น เครืองดื่มแอลกอฮอล์ ส่งผลเสียที่ต่างกัน และขึ้นอยู่กับปริมาณที่เสพ) ในสังคมสมัยใหม่ซึ่งเป็นสังคมของข่าวสาร ผู้บริโภคส่วนใหญ่ (เชื่อว่าประมาณร้อยละ 95) ได้รับข้อมูลข่าวสารมีความคาดหวังจากสินค้าบาปเมื่อเสพ ผู้เสพรู้ว่าตัวเองบริโภคเพราะอะไร ผู้เสพจึงเป็นผู้มีเหตุมีผล (rational agent) แม้จะเป็นผู้ติดสินค้าบาปเข้าไปอย่างรุนแรง แต่มนุษย์ต่างกับสัตว์คือมีการรับรู้ มีจิตสำนึก มีวัฒนธรรม มีการปรับตัวในระยะยาวเมื่อมีข้อมูลเกี่ยวกับผลดีผลเสีย โดยเฉพาะต้นทุนในอนาคตของการเสพสินค้าบาปในระดับต่างๆ

การศึกษาของนักเศรษฐศาสตร์พบว่า การเพิ่มขึ้นของราคาสินค้าบาปโดยการเก็บภาษีที่สูงขึ้น มีผลต่อการเสพสินค้าบาปโดยเฉพาะในหมู่วัยรุ่น การบริโภคบุหรี่ และแอลกอฮอล์ ก็ปรับตัวลดลงในหลายประเทศ และในกลุ่มอายุต่างๆ

จริงๆ แล้วมนุษย์เสพติดกับอะไรมามากมายและมีการปรับตัวเสมอ มนุษย์และสังคมไม่ได้เปราะบางอย่างที่เกรงกัน เมื่อรู้ว่ามีโทษและภัยมาถึงตัว มนุษย์เสพติดกับอำนาจ กับความรัก กับอะไรอีกเยอะแยะ ซึ่งอาจจะเป็นสินค้าบาปสำหรับคนหนึ่ง แต่เป็นสินค้ามีคุณสำหรับอีกคนหนึ่ง การเข้าถึงสินค้าบาปทั้งที่ถูกกฎหมาย(เช่น บุหรี่ สุรา) และไม่ถูกกฎหมาย(เช่น การพนันหรือยาเสพติด) โดยเฉพาะในราคาที่ต่ำกว่า ผู้บริโภคยินดีจะจ่ายย่อมนำมาซึ่งความพอใจ ความสุขแก่ผู้เสพ

การมีโครงสร้างและการบริหารทางการเงินที่ดีมีประสิทธิภาพ เป็นกลไกที่สำคัญในการเพิ่มความมั่งคั่งให้กับองค์กรธุรกิจ การระดมทุนจากประชาชนโดยการทำ IPO เป็นกลไกหนึ่งในการบรรลุวัตถุประสงค์ขององค์กรธุรกิจสมัยใหม่ ไม่ว่าจะผลิตสินค้าเอกชนปกติ สินค้ามีคุณหรือสินค้าบาป

ปัจจัยที่กำหนดความสามารถในการทำกำไรหรือความมั่งคั่งของธุรกิจนั้นมีมากมาย และอาจจะไม่ใช่มีสาเหตุมาจากการระดมทุนกับประชาชน เช่น สภาวะคู่แข่งในตลาดสินค้าจากทั้งในและต่างประเทศ การปรับตัวในเชิงกลยุทธ์ทางธุรกิจ

อย่างไรก็ตาม การเติบโตของขนาดของตลาดทุน (วัดจากขนาดของมูลค่าของตลาดต่อ GDP) ที่มากับการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศในโลก แสดงให้เห็นว่าตลาดทุนสามารถเอื้อประโยชน์ให้แก่บริษัท และผู้ถือหุ้นบางกลุ่มได้ รวมทั้งมีผลต่อเศรษฐกิจในระดับต่างๆ กัน เรามักจะคิดว่าบริษัทต้องการทำ IPO เพราะต้องการเงินทุนเพื่อการลงทุนใหม่ๆ และทดแทนการกู้เงินจากสถาบันการเงิน กระจายความเสี่ยง

การศึกษาการทำ IPO ในตลาดหุ้นไทยจำนวน 320 บริษัทในช่วงทศวรรษ 90 โดยนักวิชาการชาวญี่ปุ่น รองศาสตราจารย์มิเอโน จากมหาวิทยาลัยโกเบ พบความแตกต่างระหว่างความคาดหวังกับความเป็นจริง

สิ่งที่พบก็คือว่า มูลเหตุในการทำ IPO ของบริษัทไม่ใช่เพราะบริษัทต้องการเงินลงทุนใหม่ในกิจการแต่อย่างใด แต่ต้องการสร้างความมั่งคั่งเพิ่มขึ้นจากราคาพรีเมี่ยมของหุ้นเพื่อนำเงินมาลดหนี้ และเพิ่มส่วนล้ำของมูลค่าหุ้น

ผลของการทำ IPO และกำไรจากพรีเมี่ยมหุ้นทำให้อำนาจการต่อรองกับธนาคารดีขึ้น บริษัทสามารถกู้เงินจากธนาคาร ได้ในต้นทุนเฉลี่ยที่ลดลงหลัง IPO การลงทุนในเครื่องจักรอุปกรณ์ไม่ได้เพิ่มอย่างมีนัยสำคัญหลังการทำ IPO การกู้เงินจากธนาคารยังมีความสำคัญ ฐานะการเงินของบริษัทที่ดีขึ้น บริษัทนำไปลงทุนปล่อยกู้ให้กับบริษัทในเครือ สะท้อนให้เห็นจากการเพิ่มขึ้นของสินทรัพย์ทางการเงินหลัง IPO แสดงให้เห็นว่าผู้ถือหุ้นรายย่อยอาจเสียประโยชน์ นอกจากนี้แหล่งเงินทุนจากตลาดทุนและธนาคารยังเสริมไม่ได้ทดแทนซึ่งกันและกัน

ในสังคมที่ผู้ประกอบการมีเสรีภาพในการดำเนินการทำธุรกิจที่กฎหมายไม่ได้ห้าม(มาตรา 50 ของรัฐธรรมนูญ) ผู้บริโภคมีเสรีภาพในการบริโภค ตลาดทุนและตลาดสินค้าต้องเป็นตลาดเสรีที่เปิดโอกาสให้ทุกคนสามารถใช้กลยุทธ์ สติปัญญา ความรู้ เทคโนโลยีทุกประเภท ทั้งทางการเงิน การผลิต การจัดการ เพื่อประสิทธิภาพและสวัสดิการสูงสุดของสังคม

ตลาดทุนไม่ใช่ต้นเหตุของการเกิดสินค้าบาปและไม่ใช่สาเหตุที่ทำให้สินค้าบาปมีการบริโภคมากขึ้นหรือน้อยลง เช่นเดียวกันกับสินค้ามีคุณ สินค้ามีคุณ เช่น การศึกษาของเอกชนในสภาวะแวดล้อมที่มีการแข่งขัน กำไรก็สะท้อนประสิทธิภาพและสวัสดิการที่ให้แก่สังคม สถาบันการศึกษาก็น่าจะระดมทุนจากตลาดหลักทรัพย์ได้ สินค้าบาปเช่นเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ที่ถูกกฎหมายก็เช่นกัน ในที่สุดผู้บริโภคจะเป็นผู้พิพากษา ผู้ผลิตต้องสนองความต้องการของผู้บริโภคในตลาดตลอดเวลา พฤติกรรมของผู้บริโภคนั้นไม่คงที่หรือสถิต แต่เปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลายุคสมัย ขึ้นอยู่กับรายได้ รสนิยม ค่านิยม อิทธิพลทางศาสนา มาตรฐานทางศีลธรรม

สินค้าบาปประเภทเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ชนิดต่างๆ ต่างมีบทบาทในสังคมต่อมนุษย์ที่มีทั้งผลบวกและผลลบ แต่ระบบทุนนิยมโลกก็มีกระบวนการและวิวัฒนาการที่คล้ายกันในพัฒนาการของการบริโภคของสินค้าบาป ตลาดทุนโลกจึงยอมรับสินค้าบาปเช่นเครื่องดื่มแอลกอฮอล์เป็นบริษัทจดทะเบียนจำนวนมากมาย (กรุงเทพธุรกิจ 10 มีนาคม 2548)

ในบางเรื่องเป็นการดีที่เราไม่จำเป็นต้องหมุนตามโลก คือ Think Globally, Act Locally แต่ก็มีเรื่องมากมายที่เราต้องเชื่อมั่น ในความแข็งแกร่งของสังคมของเรา มีความยืดหยุ่นไม่ยึดติดกับคุณค่าที่ไม่สะท้อนความเป็นจริงของสังคม

บางเรื่องเราจึงต้อง Think globally, Act globally

หน้า 6