2) การใช้อำนาจในการสร้างอุปสรรคในการให้บริการแก่ประชาชนและภาคธุรกิจ เพื่อให้มีการจ่ายเงินค่าน้ำร้อนน้ำชา เงินใต้โต๊ะ เพื่อให้กระบวนการในการให้บริการมีความรวดเร็วขึ้น ปัญหานี้มักจะเกิดขึ้นจากเงินเดือนและผลตอบแทนในระบบราชการต่ำเกินไป จนขาดแรงจูงใจในการทำงาน เช่น การสร้างความล่าช้าในการให้บริการ การสร้างขั้นตอนในการให้บริการที่มากเกินจำเป็น เป็นต้น

3) การใช้อำนาจในการจัดสรรผลประโยชน์ ในรูปของสิ่งของและบริการ หรือสิทธิ์ให้แก่เอกชนบางรายโดยไม่เป็นธรรมแก่เอกชนรายอื่น เช่น การออกใบอนุญาตการประกอบธุรกิจ การให้สัมปทาน การประมูล และการจัดซื้อจัดจ้างเป็นต้น การใช้อำนาจดังกล่าวยังรวมถึงการออกนโยบาย กฎ กติกา เพื่อเอื้อประโยชน์กับเอกชนบางราย การสร้างอำนาจผูกขาดให้กับบางบริษัท

เป็นการคอร์รัปชั่นที่เรียกกันในประเทศไทยว่า เป็นการคอร์รัปชั่นเชิงนโยบาย ซึ่งมีความเกี่ยวพันกับเรื่องผลประโยชน์ทับซ้อนค่อนข้างมาก

จากลักษณะการคอร์รัปชั่น 3 ลักษณะดังกล่าวข้างต้น จะพบว่าการคอร์รัปชั่นในประเภทที่ 1 และ 2 สามารถพบเห็นได้ง่าย กระบวนการและวิธีการไม่ซับซ้อนแต่อย่างใด เป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับข้าราชการเป็นส่วนใหญ่

แต่การคอร์รัปชั่นประเภทที่ 3 เป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับวงเงินมหาศาล เกี่ยวข้องกับนักการเมือง และข้าราชการระดับสูง เป็นคอร์รัปชั่นที่มีการดำเนินการอย่างสลับซับซ้อนเป็นเครือข่ายที่มีความสัมพันธ์กัน เพื่อสร้างอำนาจในการผูกขาดให้กับกลุ่มธุรกิจ โดยมีการใช้โครงสร้างทางอำนาจของรัฐเพื่อแสวงผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของบุคคล และกลุ่มบุคคลที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการกำหนดและบริหารนโยบาย

อำนาจในการผูกขาดจะก่อให้เกิดผลประโยชน์ส่วนเกินหรือกำไรที่มากผิดปกติ และกระบวนในการแสวงหาค่าเช่าและการกระจายผลประโยชน์ส่วนเกินเหล่านี้มักจะเกี่ยวข้องกับการทุจริตคอร์รัปชั่น และความสัมพันธ์เชิงอุปถัมภ์ โดยพฤติกรรมการแสวงหาผลประโยชน์ส่วนเกิน ตั้งแต่การให้สินบน การบังคับขู่เข็ญ ไปจนถึงกิจกรรมการเมืองที่ถูกกฎหมาย เช่น การชักนำและกดดันเป็นต้น

พฤติกรรมเหล่านี้มีผลกระทบต่อการตัดสินใจหรือเลือกใช้นโยบายของภาครัฐอย่างมาก การแก้ปัญหาทุจริตคอร์รัปชั่นประเภทนี้จะต้องมีความเข้าใจเชิงโครงสร้าง เข้าใจความสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่างรัฐ ตัวแทนของรัฐ และภาคเอกชนที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการกำหนดนโยบาย

การปฏิรูปการเมือง ระบบราชการ และการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจที่ผ่านมา มีแนวโน้มทำให้การคอร์รัปชั่น 2 ประเภทแรกลดน้อยลง แต่มีผลค่อนข้างน้อยกับการคอร์รัปชั่น ประเภทที่ 3

ปัญหาที่สำคัญของการคอร์รัปชั่น คือ เจ้าหน้าที่ของรัฐไม่ว่าจะเป็นข้าราชการประจำหรือนักการเมือง ไม่สามารถแยกตัวตนหรือผลประโยชน์ส่วนตนจากตำแหน่งหน้าที่ที่ได้รับมอบหมาย มีความเข้าใจผิดว่าอำนาจที่ได้รับจะใช้อย่างไรก็ได้ เช่น บุคคลที่ได้รับการเลือกตั้งแล้ว มีความคิดว่าจะทำอะไรก็ได้เพราะเป็นตัวแทนของประชาชน ทั้งที่อำนาจที่ได้รับมอบหมายคืออำนาจที่จะต้องกระทำเพื่อผลประโยชน์ของประชาชนเป็นหลัก แต่ผู้ใช้อำนาจที่ขาดความเข้าใจมักจะดำเนินการเพื่อผลประโยชน์ของตนหรือของกลุ่มแทรกซ้อนไปด้วย กลายเป็นปัญหาที่เรียกว่า ผลประโยชน์ทับซ้อน(conflict of interest) การใช้อำนาจเพื่อหาผลประโยชน์ส่วนตัว และรวมถึงการเล่นพรรคเล่นพวก

รากฐานที่สำคัญอีกประการหนึ่งที่ทำให้การแก้ไขปัญหาการคอร์รัปชั่นทำได้ค่อนข้างยาก หรือเป็นงานที่หนักมากก็คือ โครงสร้างทางสังคม วัฒนธรรม เศรษฐกิจ และการเมืองที่อ่อนแอ โครงสร้างทางด้านเศรษฐกิจมีการผูกขาดของกลุ่มทุนขนาดใหญ่ โครงสร้างทางด้านสังคมและวัฒนธรรมเป็นแบบอุปถัมภ์ ค่านิยมที่ยกย่องคนที่มีฐานะร่ำรวย และโครงสร้างทางการเมืองที่ยังต้องอาศัยเงินเป็นใหญ่ การจ่ายเงินเพื่อซื้อเสียง การจ่ายเงินเพื่อซื้อผู้สมัครที่มีโอกาสได้รับเลือกตั้ง ล้วนเป็นปัญหาที่ทำให้การแก้ไขปัญหาการคอร์รัปชั่นมีความคืบหน้าน้อยมาก

การจะประเมินว่าสถานการณ์การคอร์รัปชั่นในประเทศไทยเป็นอย่างไร ดีขึ้นจริงหรือไม่ เป็นสิ่งที่คนไทยส่วนใหญ่รู้คำตอบในตัวเอง

หน้า 6