สิทธิชัย ฝรั่งทอง วิทยาลัยเซาธ์อีสท์บางกอก  กรุงเทพธุรกิจ  วันที่  24   กันยายน พ.ศ. 2547

เมื่อต้นเดือนกันยายนที่ผ่านมา คณะอนุกรรมการการละเมิดสิทธิผู้บริโภค เจ้าหน้าที่ สคบ. การท่องเที่ยว กระทรวงแรงงาน และตำรวจท่องเที่ยว ได้เข้าตรวจค้นบริษัทแห่งหนึ่งย่านปทุมวัน หลังจากถูกนักท่องเที่ยวร้องเรียนว่า เป็นการหลอกลวงต้มตุ๋น ใช้วิธีออกบูทตามงานต่างๆ ชักชวนให้ประชาชนสมัครสมาชิกไปท่องเที่ยวต่างประเทศ ทั้งสมาชิกรายปีและสมาชิกระยะยาว 16 ปี โดยให้เหตุผลว่าจะได้เที่ยวในราคาประหยัด พักในโรงแรมชั้นที่ 1

เมื่อหลงเชื่อกลับพบว่า การให้บริการกลับแพงกว่าเดิม และขอเงินคืนกลับถูกเจ้าหน้าที่ของบริษัทต่อว่าด้วยวาจารุนแรง ซึ่งจากการตรวจสอบพบว่า บริษัทดังกล่าวมีชาวฟินแลนด์ร่วมกันเป็นเจ้าของ และแจ้งข้อหาประกอบธุรกิจท่องเที่ยวโดยไม่ได้รับอนุญาต ส่วนข้อหาฉ้อโกงประชาชนอยู่ระหว่างรวบรวมหลักฐาน พร้อมสั่งปิดกิจการและการทำธุรกรรมเป็นการชั่วคราว

ปรากฏการณ์เช่นนี้ นับเป็นสัญญาณเตือนภัยว่า ธุรกิจการเงินนอกระบบยังมีอยู่ในธุรกิจปัจจุบัน ซึ่งรูปแบบของธุรกิจประเภทนี้ จะนำความเสียหายต่อระบบเศรษฐกิจ ประชาชน และปัญหาสังคม โดยสามารถจำแนกรูปแบบที่แตกต่างกันได้หลายรูปแบบ ดังต่อไปนี้

1.ธุรกิจแชร์ลูกโซ่ เป็นการระดมทุนจากประชาชน ซึ่งผู้ประกอบการมักจะอ้างให้อัตราผลตอบแทนจากการลงทุนที่สูงกลับมาในระยะเวลาสั้นๆ อาจตั้งในรูปของบริษัทจำกัด โดยจดทะเบียนกับกระทรวงพาณิชย์

2.ธุรกิจขายตรงแอบแฝงแบบแชร์ลูกโซ่ ธุรกิจประเภทนี้จะนำเอาสินค้ามาใช้ขายบังหน้า สินค้าส่วนใหญ่ได้แก่ ผลิตภัณฑ์อาหารเสริม สมุนไพร อัญมณี เป็นต้น โดยมักมีการแอบอ้างบุคคลที่มีชื่อเสียงน่าเชื่อถือ และเน้นให้สมาชิกเข้าร่วมเครือข่าย แต่ไม่เน้นขายสินค้า

3.ธุรกิจจัดสรรวันหยุดพักผ่อนแบบ Time Sharing ที่ให้บริการเฉพาะสมาชิกเท่านั้น โดยมักจะใช้รูปแบบการขายตรง ซึ่งต้องเสียค่าสมาชิกตามอัตราที่กำหนด มีการอ้างว่าเมื่อสมัครเป็นสมาชิกแล้ว ก็จะได้รับสิทธิประโยชน์ในการท่องเที่ยว ทั้งในประเทศและต่างประเทศ เป็นต้น ซึ่งจะได้รับผลประโยชน์ตอบแทนก็ต่อเมื่อหาสมาชิกใหม่ได้

4.ธุรกิจการเก็งกำไรจากอัตราแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศ ซึ่งธุรกิจประเภทนี้จะมีการลงทุนตกแต่งบริษัทให้ดูหรูหราน่าเชื่อถือ โดยอ้างว่าได้รับการอนุญาตให้ประกอบธุรกิจถูกกฎหมาย มีการแสดงใบอนุญาตปลอม เพื่อสร้างความมั่นใจกับลูกค้า และใช้พนักงานติดต่อลูกค้าทางโทรศัพท์ให้มาร่วมลงทุนที่อ้างว่า ต้องติดต่อกับตลาดซื้อขายเงินตราต่างประเทศ เช่น ฮ่องกง สิงคโปร์ ลอนดอน นิวยอร์ก โดยผ่านเครื่องรับข่าว/เทเล็กซ์ จากต่างประเทศ

รวมทั้งพนักงานจะผ่านประเมินผลการทำงาน จากการหาบุคคลให้มาร่วมทุนกับบริษัท ซึ่งถ้าหาไม่ได้ก็จะแนะนำให้หาจากญาติพี่น้อง และจูงใจรายได้ที่จะได้รับจากการหาบุคคลมาลงทุนอีกด้วย

5.ธุรกิจการเก็งกำไรจากการขึ้นลงของราคาสินค้าเกษตร เป็นการซื้อขายสินค้าเกษตรล่วงหน้า มักอ้างว่ามีธุรกรรมซื้อสินค้าเกษตรล่วงหน้ากับต่างประเทศ เช่น โตเกียว ชิคาโก ไต้หวัน ซึ่งสินค้าที่ใช้ในการซื้อขายล่วงหน้านั้น ได้แก่ ถั่วเหลือง น้ำตาล ยางพารา กาแฟ โดยเน้นการซื้อขายเพียงตัวเลขเป็นหลัก มีการใช้หลักสถิติและวาดกราฟประกอบ เพื่อความน่าเชื่อถือ

6.ธุรกิจการปล่อยเงินกู้นอกระบบ ที่ปัจจุบันกำลังเป็นปัญหาและข่าวครึกโครม ซึ่งเป็นการปล่อยกู้เงินจำนวนมากให้กับประชาชนทั่วไป โดยมีทั้งให้กู้ยืมเงินแบบทั้งมีสัญญากู้ยืม และไม่มีสัญญากู้ยืม มีการยึดบัตรเอทีเอ็ม มีทั้งให้กู้แบบรายวัน รายสัปดาห์ และรายเดือน การเรียกเก็บหนี้จากผู้กู้มีทั้งการข่มขู่ กรรโชก ทำร้ายร่างกาย หรือยึดทรัพย์สิน โดยคิดอัตราดอกเบี้ยแพงเกินกว่ากฎหมายกำหนด

ธุรกิจการเงินนอกระบบมีข้อน่าสังเกต คือ มีคนไทยร่วมมือกับชาวต่างชาติในการก่อตั้ง มีการจดทะเบียนการค้าอย่างหนึ่ง แต่กลับทำธุรกิจอีกอย่างหนึ่ง ใช้วิธีเช่าอาคารเป็นสถานที่ทำการในย่านธุรกิจ อาทิ ปทุมวัน อโศก รัชดา สีลม สุรวงศ์ และในจังหวัดใหญ่ๆ เช่น เชียงใหม่ นครราชสีมา

ความแตกต่างระหว่างธุรกิจขายตรงกับธุรกิจที่เข้าข่ายทำธุรกิจการเงินนอกระบบ หรือแชร์ลูกโซ่นั้น ผู้เขียนขอเสนอข้อเปรียบเทียบให้เห็นก่อนที่จะร่วมทำธุรกิจหรือเป็นลูกค้า ดังนี้

ธุรกิจขายตรง

1.อัตราค่าธรรมเนียมในการเริ่มต้นธุรกิจใช้เงินลงทุนต่ำ เป็นค่าสมัครและชุดคู่มือการดำเนินธุรกิจเท่านั้น

2.จำหน่ายสินค้าหลากหลายชนิดที่มีคุณภาพสูงยอดขายมาจากยอดจำหน่ายสินค้าได้ซ้ำเรื่อยๆ เน้นความพึงพอใจของลูกค้าเป็นสำคัญ บริษัทจะทุ่มงบประมาณการวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์

3.รับประกันคุณภาพและความพอใจตัวสินค้า คืนหรือเปลี่ยนสินค้าได้

4.ตระหนักถึงการดำเนินธุรกิจในระยะยาวในทุกสาขาทั่วประเทศ

5.การจ่ายผลตอบแทน รายได้ และตำแหน่ง จะขึ้นอยู่กับการทำงานของผู้ขาย

6.การก่อตั้งธุรกิจขึ้นอยู่กับการขายสินค้าคุณภาพ ซึ่งคุ้มค่ากับเงินที่จ่ายไป ผู้ขาย จะให้ความสนใจในการขยายตลาดที่กว้างออกไป

7.มีนักขายอิสระที่อาศัยการขายสินค้าเพื่อสร้างรายได้

8.มีกฎระเบียบเข้มงวดในการดำเนินธุรกิจ และไม่ต้องการให้ผู้ขายกักตุนสินค้า

9.ผู้ขายจะเน้นในเรื่องการขายสินค้า และให้บริการหลังการขายต่อเนื่อง

10.เป็นธุรกิจที่ถูกต้องตามกฎหมาย และเป็นสมาชิกของสมาคมการขายตรงแห่งประเทศไทย

ส่วนธุรกิจที่เข้าข่ายเป็นธุรกิจการเงินนอกระบบ จะมีนโยบายสร้างความร่ำรวยในระยะเวลาอันสั้น ผู้เข้าร่วมจำนวนมากที่ฐานของพีระมิดจะเป็นผู้จ่ายเงินให้แก่คนเพียงไม่กี่คนที่อยู่ในระดับจุดยอดของพีระมิด ไม่เน้นการขายสินค้าให้กับผู้บริโภค แต่ผลกำไรมาจากสมาชิกที่มาสมัครใหม่ และถูกบังคับให้ซื้อสินค้าตามระบบสมาชิก โดยที่ผู้ขายในระบบนี้ มักจะไม่เข้าใจถึงการสร้างรายได้ที่แท้จริง หวังเพียงผลในระยะสั้น และอาจเข้าข่ายเป็นระบบที่ผิดกฎหมายในหลายประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกา ยุโรป และหลายประเทศในเอเชีย

แม้ปัจจุบันจะมีกฎหมายหลายฉบับ เป็นเครื่องมือในการปราบปราม และมีหน่วยงานที่เกี่ยวข้องดูแลในเรื่องนี้ก็ตาม แต่ตราบใดที่บุคคลยังมีความโลภและแสวงหาความสำเร็จในระยะเวลาสั้นอยู่ ก็ย่อมตกเป็นเหยื่อของธุรกิจนี้ ที่นับวันจะพัฒนาสายพันธุ์ในรูปแบบอื่นๆ ที่ยากต่อการติดตาม

การสร้างองค์ความรู้กับประชาชนผู้บริโภคอย่างต่อเนื่อง จะเป็นการสร้างการตื่นตัวและรู้ทันกลโกงของธุรกิจประเภทนี้ได้ มิให้ลุกลามเป็นภัยก่อความเสียหายกับประชาชนในวงกว้าง