บัณฑิต แป้นวิเศษ ฝ่ายแรงงานหญิง มูลนิธิเพื่อนหญิง   กรุงเทพธุรกิจ  วันที่ 8 มีนาคม 2547

จากการสำรวจข้อมูลของสำนักงานสถิติแห่งชาติ พบว่า สถานภาพการทำงานของแรงงานหญิงยังอยู่ในระดับค่อนข้างต่ำ แม้ว่าผู้หญิงจะได้รับการศึกษาสูง และบางคนประสบความสำเร็จในการทำงาน แต่แรงงานหญิงอีกจำนวนมากก็ยังคงต้องทำงานหนัก ค่าตอบแทน และประเภทของงานไม่ได้รับการยอมรับให้มีสถานะเท่าเทียมชาย

ฉะนั้นปัญหาของแรงงานหญิงที่ยังไม่ได้รับการแก้ไขในปี 2546 และแนวโน้มปี 2547 ที่ต้องเผชิญอยู่อย่างต่อเนื่อง มีดังนี้

1.วิกฤติเศรษฐกิจกับการถูกเลิกจ้าง และยังตกงานอย่างต่อเนื่อง

สำหรับปี 2545 กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน กระทรวงแรงงาน ระบุว่า มีคนงานถูกเลิกจ้างไปแล้ว 44,783 คน จากสถานประกอบการ 903 แห่ง เป็นลูกจ้างหญิงใกล้เคียงกับลูกจ้างชาย คือ เป็นหญิง 21,776 คน และชาย 23,007 คน ทั้งนี้ในเดือนเมษายน 2545 มีคนว่างงาน 1.2 ล้านคน

และมีข้อมูลของ ธปท. ที่แจ้งว่า ในเดือน เม.ย. 2546 จะมีผู้ว่างงานมากถึง 1.5 ล้านคน ซึ่งทางสำนักงานสถิติแห่งชาติ ได้สำรวจภาวะการทำงานของประชากร หรือสำรวจแรงงานประจำเดือนเมษายน 2546 จะมีจำนวนผู้ตกงาน 9.3 แสนคน เป็นหญิง และชาย ในสัดส่วนที่เท่าๆ กันโดยเฉพาะอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์ที่มีการเลิกจ้างสูงมาก

สมาพันธ์แรงงานรัฐวิสาหกิจสัมพันธ์ "ระบุสาเหตุคนงานในอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์มีแนวโน้มถูกเลิกจ้างเพิ่มมากขึ้น เพราะเจ้าของโรงงานต้องการเปลี่ยนรูปแบบการจ้างงานใหม่ เช่น การจ้างงานแบบเหมาช่วงการผลิตหรือการใช้สัญญาจ้างระยะสั้น เพื่อลดค่าใช้จ่ายด้านสวัสดิการที่คนงานหรือลูกจ้างประจำเคยได้รับ"

2. ปัญหาสุขภาพความปลอดภัยในสถานประกอบการ

มีคนงานที่เจ็บป่วยเป็นโรคจากการทำงานเพิ่มมากขึ้น โดยเฉพาะคนงานหญิงที่ทำงานในโรงงานทอผ้า ตัดเย็บเสื้อผ้า เซรามิค กิจการเครื่องประดับและอิเล็กทรอนิกส์ โรคสำคัญที่แรงงานไทยเผชิญอยู่ เช่น โรคปอดอักเสบจากฝุ่นฝ้ายหรือโรคบิสสิโนซิส โรคปอดอักเสบจากใยหิน โรคจากพิษสารตะกั่ว

ขณะที่บางรายมีอายุมากทนไม่ไหว ลาออกจากงานพร้อมกับโรคที่เกิดจากการทำงานติดตัวมา นายจ้างก็ไม่จ่ายค่าชดเชยให้ เมื่อออกมาอยู่บ้าน แม้ว่าจะมีการเรียกร้องให้รัฐบาลเร่งออกกฎหมายจัดตั้งสถาบันคุ้มครองสุขภาพความปลอดภัย แต่ก็ยังไม่ได้รับความสนใจจากรัฐบาล และกระทรวงแรงงานฯ เท่าใดนัก

3. การละเมิดสิทธิแรงงาน ไม่ปฏิบัติตามกฎหมาย และการใช้กฎหมายแรงงานที่ไม่เป็นธรรม

คนงานหญิงต้องเผชิญกับปัญหานี้มาตลอดปี 2546 ที่ผ่านมา เช่น กรณีนายจ้างใช้มาตรา 75 ในกฎหมายคุ้มครองแรงงาน อ้างวิกฤติเศรษฐกิจ สั่งคนงานหยุดงานชั่วคราว และจ่ายเงินให้ครึ่งหนึ่งของค่าจ้างรายวันที่ได้รับ นานวันเข้าคนงานทนไม่ไหวกับรายได้ที่ไม่พอยังชีพก็ลาออกไปเองโดยไม่ได้รับค่าชดเชยแต่อย่างใด นับว่าเป็นการลดต้นทุนการผลิต และลดคนงานลงได้อย่างแยบยลที่สุดวิธีหนึ่ง

ขณะเดียวกันก็สามารถทำลายอำนาจการต่อรองของสหภาพแรงงาน และลูกจ้างไปโดยปริยาย หรือกรณีของการเลิกจ้างโดยไม่จ่ายค่าชดเชยกับแรงงานหญิงที่ไม่มีสหภาพแรงงาน จนแรงงานต้องออกมาเดินขบวนเรียกร้องขอความเป็นธรรมจากรัฐบาล

ส่วนการใช้กฎหมายแรงงานสัมพันธ์แก้ไขปัญหาวิกฤติเศรษฐกิจนั้น นับเป็นความล้มเหลวอย่างไม่ต้องสงสัย เนื่องจากนายจ้างอาศัยอำนาจทางกฎหมายเข้าแทรกแซงการดำเนินงานของสหภาพแรงงาน โดยใช้วิธีเลิกจ้างผู้นำแรงงานหญิง ใช้ความรุนแรงกับคนงาน และใช้อำนาจรัฐนอกระบบ เข้าจัดการปัญหามีการละเมิดไม่เคารพสัญญาข้อตกลง ทำให้คนงานต้องต่อสู้โดยการฟ้องศาลแรงงานกลาง เช่น กรณีของคนงานบริษัทไทยเกรียงฯ ฟ้องศาลแรงงานกลาง

ส่วนกรณีของคนตกงานที่เป็นสมาชิกในมาตรา 39 ของ พ.ร.บ.ประกันสังคมนั้น คนงานที่ตกงานได้รวมกันเป็นเครือข่าย และเรียกร้องให้รัฐบาลโดยสำนักงานประกันสังคม เร่งแก้ไขกฎหมาย ม. 39 อย่างเร่งด่วน เนื่องจากผู้ประกันตนในมาตรานี้ไม่สามารถหารายได้ที่จะส่งเงินสมทบ 2 ส่วน (นายจ้างและลูกจ้าง) จึงขอให้แก้กฎหมายโดยขอส่งเงินสมทบเพียง 1 ส่วนเท่านั้น

ซึ่งประเด็นนี้ถือว่าได้รับการสนับสนุนจากสาธารณชน และเลขาธิการประกันสังคม "เห็นด้วยว่าจะต้องมีการแก้ไข ทั้งนี้อยู่ในระหว่างการให้คณะรัฐมนตรีพิจารณา และสามารถออกเป็นกฎกระทรวงในการแก้ไข โดยไม่ต้องระบุการส่งเงินสมทบว่าต้องส่งเท่าไหร่" (นสพ.มติชนสุดสัปดาห์ ก.พ. 2547)

ส่วนการคุ้มครองหญิงบริการให้เข้ากฎหมายประกันสังคมโดยมีการรณรงค์เคลื่อนไหวทั้งจากภาคแรงงานหญิงบริการ และองค์กรพัฒนาเอกชนที่ทำงานเกี่ยวข้องนั้น ยังอยู่ระหว่างการทำประชาพิจารณ์ เพื่อศึกษาความเป็นไปได้ในการขยายการคุ้มครองประกันสังคมไปสู่แรงงานนอกระบบ ซึ่งขาดโอกาสด้านสวัสดิการจากรัฐ โดยกำหนดการสำรวจให้เสร็จภายใน เดือนเมษายน 2547

4. ความไม่มั่นคงในการทำงานโดยนายจ้างใช้รูปแบบการจ้างงานที่หลากหลาย

ปัจจุบันคงปฏิเสธไม่ได้ว่ารูปแบบการจ้างงานนั้นนับวันจะมีความซับซ้อนหลากหลายมากยิ่งขึ้น แรงงานหญิงกลายเป็นคนกลุ่มแรกที่ได้รับผลกระทบและถูกมองว่า เป็นแรงงานสำรองขึ้นอยู่กับความต้องการของตลาดแรงงาน

แรงงานหญิงจำนวนมากที่ถูกเลิกจ้างส่วนใหญ่มีอายุมาก ไม่มีฝีมือแรงงาน โอกาสเลือกงานจึงเป็นไปได้น้อย ทำให้แรงงานหญิงเหล่านี้ถูกผลักดันเข้าสู่การจ้างงานแบบนอกระบบ ได้รับค่าจ้างต่ำ ขาดสวัสดิการ

แม้จะมีการขยายการคุ้มครองในส่วนกฎหมายประกันสังคมให้ลูกจ้างตั้งแต่ 1 คนขึ้นไป เข้าสู่การคุ้มครอง แต่โดยความจริงแล้วลูกจ้างจะต้องมีนายจ้าง มิฉะนั้นจะไม่เข้าเงื่อนไขของกฎหมายประกันสังคม รวมทั้งลูกจ้างหญิงตกงานหรือทำงานเหล่านี้ต้องจ่ายเงินสมทบถึง 2 เท่า ในการรักษาสิทธิการได้รับการคุ้มครอง จากประกันสังคม ซึ่งปัจจุบันนับว่ามีปัญหาเป็นอย่างมากของแรงงานนอกกระบบ คนตกงาน หรือผู้มีรายได้น้อย

ส่วนสภาพการจ้างงานชั่วคราว ซึ่งถูกใช้กับแรงงานในระบบนั้นนับเป็นยุทธศาสตร์ ที่นายจ้างพยายามอาศัยช่องว่างทางกฎหมายโดยอาศัยรูปแบบของการทดลองงาน 120 วัน ให้คนงานลาออกแล้วมาสมัครใหม่ คนงานที่ได้รับการจ้างงานแบบนี้จะไม่ได้รับการคุ้มครองจากกฎหมายแรงงาน ไม่มีสวัสดิการ และถูกเลือกปฏิบัติเหมือนพลเมืองชั้นสอง

5. การใช้แรงงานข้ามชาติในการผลิต

ในกระแสการแข่งขันทางการค้า และกระบวนการผลิตที่ขาดมาตรฐาน นายจ้างมักนิยมใช้แรงงานราคาถูก ไม่มีข้อต่อรอง ไม่มีการรวมตัว จึงมีการเคลื่อนย้ายถิ่นในการทำงาน และหลอกลวงแรงงานเข้ามาทำงานโดยเฉพาะบริเวณตามตะเข็บชายแดนไทย และโรงงานบางประเภทที่ต้องการหลบเลี่ยงกฎหมาย นำมาสู่การใช้แรงงานเยี่ยงทาส ถูกใช้ความรุนแรง และถูกคุกคามทางเพศหรือไม่ก็ถูกบังคับค้าประเวณี

แม้ว่าปัจจุบันกระทรวงแรงงานฯ และสภาความมั่นคงแห่งชาติ จะมีการให้แรงงานต่างชาติจดทะเบียนให้ถูกต้องตามกฎหมาย แต่ก็ยังมีแรงงานข้ามชาติและนายจ้างที่ไม่ยอมมาจดทะเบียน เนื่องจากเห็นว่าจดไปแล้วก็ยังถูกกระบวนการรีดไถ และภัยนอกกฎหมายจากเจ้าหน้าที่รัฐ และผู้มีอิทธิพลในท้องถิ่นบางคนเรียกเก็บเงินอยู่

ที่สำคัญ คือ การปกป้องสิทธิด้านแรงงานไม่ว่าจะเป็นค่าจ้างขั้นต่ำ หรือสิทธิในการรวมตัวต่อรอง และปัญหาด้านสุขภาพนั้น แม้ว่ากฎหมายคุ้มครองแรงงานจะคุ้มครอง แต่ในทางปฏิบัติกลับเป็นการถูกละเมิดสิทธิ ใช้ความรุนแรง และถูกจับส่งกลับประเทศอย่างไม่เป็นธรรม เช่น กรณีของคนงานนัทนิตติ้ง คนงานบริษัท นัสสวัสดิ์ และคนงานอีกหลายโรงงานในอำเภอแม่สอด จังหวัดตาก ทั้งนี้บริษัทเหล่านี้ผลิตเสื้อผ้าส่งต่างประเทศ ใช้แรงงานที่เป็นหญิงกว่า 80%

6. ปัญหาคุณภาพชีวิตของแม่และเด็ก

ลูกของผู้ใช้แรงงานยังขาดหลักประกันด้านการเลี้ยงดูและส่งเสริมมาตรฐานด้านการศึกษา ขาดความอบอุ่นไม่ได้อยู่พร้อมหน้าพ่อแม่ลูก เพราะภาวะเศรษฐกิจบีบบังคับให้ต้องส่งลูกไปให้ญาติต่างจังหวัดเลี้ยงดู ส่งผลต่อพื้นฐานด้านสังคม ครอบครัว และจิตใจ และจากภาวะความไม่มั่นคงในการทำงานดังกล่าวได้นำมาสู่สภาพสังคมที่แตกร้าว

ทางออกเร่งด่วนที่เสนอต่อรัฐ

1. รัฐบาลต้องเร่งออกพระราชบัญญัติจัดตั้งสถาบันคุ้มครองสุขภาพความปลอดภัยฉบับที่องค์กรแรงงาน สมัชชาคนจน ร่วมร่างกับกระทรวงแรงงานฯ

2. ให้รัฐบาลกำหนดนโยบาย มาตรการ และปรับปรุงกฎหมายต่างๆ เพื่อช่วยเหลือ ดูแล คุ้มครองอย่างเร่งด่วนต่อคนงานนอกระบบ แรงงานเหมาช่วงการผลิต แรงงานเหมาค่าแรง เหมารายชิ้น รายโหล แรงงานหญิงบริการ แรงงานข้ามชาติ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นผู้หญิงที่ถูกผลักดันให้ออกมาทำงานนอกโรงงานจำนวนมาก แต่ไม่ได้รับการคุ้มครองจากกฎหมายคุ้มครองแรงงาน ประกันสังคม

3. ให้รัฐบาลมีนโยบายที่ชัดเจนในการจัดสรรงบประมาณช่วยเหลือและพัฒนาอาชีพให้กับคนตกงาน รวมทั้งจัดสรรที่อยู่อาศัยให้กับคนตกงานหรือผู้มีรายได้น้อยสามารถผ่อนซื้อระยะยาว รวมทั้งต้องแก้ไข มาตรา 39 ในประกันสังคม โดยให้สมาชิกผู้ประกันตนในมาตรานี้ส่งเงินสมทบเพียง 1 ส่วนเท่านั้น

4. ให้รัฐบาลยกเลิกกฎหมายคุ้มครองแรงงานมาตรา 75 รวมทั้งเร่งปรับปรุงกฎหมาย พ.ร.บ.แรงงานสัมพันธ์ให้คุ้มครองผู้ก่อตั้งสหภาพแรงงาน

5. ให้รัฐบาลมีนโยบายและออกกฎหมาย เร่งดำเนินการจัดสรรงบประมาณ เพื่อส่งเสริมการจัดตั้งศูนย์เลี้ยงเด็กก่อนวัยเรียน ในพื้นที่ย่านอุตสาหกรรมและชุมชน เพื่อบริการครอบครัวคนยากจน ผู้มีรายได้ต่ำ โดยองค์กรแรงงานและชุมชนเข้าไปมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการ

จากสถิติข้อมูลและสภาพปัญหาของแรงงานหญิงปี 2546-2547 ดูเหมือนว่าสภาพชีวิตของแรงงานหญิง ยังไม่มีอะไรเปลี่ยนแปลงมากนัก ที่สำคัญคือพวกเธอต้องตกอยู่กับการเปิดเสรีทางการค้า การสร้างยุทธศาสตร์การจ้างงานแบบใหม่ ที่มุ่งแสวงหาประโยชน์ผลกำไร โดยไม่คำนึงถึงชีวิตความเป็นอยู่ของกรรมกรหญิง

ปรากฏการณ์ของสภาพปัญหาที่เกิดขึ้นย่อมเป็นตัวบ่งชี้ถึงชีวิตของกรรมกรหญิงว่ายังไม่ดีขึ้น แม้ว่าจะมีงานทำมากขึ้นก็เป็นงานที่ถูกกดขี่ เอาเปรียบ ไม่ได้รับความคุ้มครองทางกฎหมาย

ที่สำคัญคือ แรงงานหญิงยังไม่ได้มีการทำงานที่มั่นคง และขาดโอกาสในการยกระดับฝีมือแรงงานที่เท่าเทียม โดยรวมไปถึงการได้รับความสนใจ เอาใจใส่ในเรื่องสุขภาพอนามัย คุณภาพชีวิต และการศึกษาอย่างยั่งยืน