โดย ไพโรจน์ วงศ์วิภานนท์ สถาบันวิจัยสังคมและเศรษฐกิจ มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑิตย์

แนวคิดเรื่องล้มละลาย และฟื้นฟูกิจการของบริษัทนั้น ตรรกในทางกฎหมายและทางเศรษฐศาสตร์ ดูเหมือนว่าแนวคิดทั้งสองเรื่องนี้ สามารถจะอยู่ด้วยกัน หรือแยกจากกันก็ได้ แล้วแต่ว่าจะพิจารณาจากมุมมองของอะไร 

สมมุตว่าในสังคมหนึ่ง บริษัทซึ่งควรได้รับการฟื้นฟูนั้น กฎหมายกำหนด (นอกเหนือจากเกณฑ์อื่น ๆ ) ว่าต้องมีลักษณะที่ล้มละลายทางการเงิน (Financial insolvency) เป็นเงื่อนไขซึ่งจำเป็น ปัญหาคือว่า การล้มละลายดังกล่าว ควรกำหนดให้ได้ชัดเจนจากอะไร เกณฑ์หนึ่งคือมีหนี้สินสูงกว่าทรัพย์สิน (มีทุนหรือสินทรัพย์สุทธิติดลบ) และไม่สามารถชำระหนี้ที่ครบกำหนดได้ในขณะใดขณะหนึ่ง จนถือได้ว่ามีการผิดสัญญา 

กฎหมายไทยมองมิติฟื้นฟูกิจการในบริบทของการล้มละลาย และเกณฑ์หนึ่งที่ศาลพิจารณาว่า บุคคลหนึ่ง หรือองค์กรธุรกิจ ควรจะพิพากษาให้ล้มละลาย คือเมื่อมีหนี้สิน มากกว่าทรัพย์สิน ในกฎหมายเรียกว่ามี "หนี้สินล้นพ้นตัว" 

อย่างไรก็ตามในข้อเท็จจริง มีกิจการที่ชำระหนี้ได้เมื่อถึงกำหนด แต่ก็มีทรัพย์สินน้อยกว่าหนี้สิน ขณะเดียวกัน ก็มีกิจการที่ไม่สามารถชำระหนี้ได้ เมื่อครบกำหนดแต่ก็มีสินทรัพย์มากกว่าหนี้สิน สองกิจการอาจมีปัญหาในลักษณะที่ต่างกัน เกณฑ์หนี้สินล้นพ้นตัว เป็นเกณฑ์หลักของกฎหมายไทย ในการกำหนดสถานภาพล้มละลาย และเป็นเกณฑ์ที่นำมาใช้กับเกณฑ์การฟื้นฟูกิจการ ในขณะที่เกณฑ์นี้มิได้สร้างปัญหา ในกรณีที่ใช้ กับการกำหนดสถานภาพล้มละลาย แต่สำหรับการฟื้นฟูกิจการนั้น 

ข้อสรุปเบื้องต้นจากการตีความการวินิจฉัยของศาลในคดีต่างๆ ถ้าลูกหนี้เจ้าหนี้รอมชอมกันได้ทั้งสองฝ่าย และประสงค์จะให้มีการฟื้นฟูกิจการ ศาลมักจะไม่ขัดข้อง โดยอาจตีความตามมาตรา 90/10 ว่า การพิจารณาในคดีฟื้นฟูกิจการ มีรูปแบบเป็นการขอในลักษณะ Motion ถ้าไม่มีผู้คัดค้าน ศาลสามารถงดไต่สวน (อ้างจากหนังสือ "การฟื้นฟูกิจการ" ของคุณวิศิษฏ์ วิศิษฏ์สรอรรถ) 

เราพบว่าบางบริษัท เมื่อศาลสั่งให้ฟื้นฟูกิจการ เช่น ศรีไทยซุปเปอร์แวร์ มีทุนเป็นบวก บางบริษัท เช่น อิตาเลียนไทยฯ ทีทีแอนด์ที มีทุนติดลบค่อนข้างต่ำมาก จนถือว่าไม่มีความหมายเลย กรณีคาบลูกคาบดอกคงมีอีกมาก และถ้าหากมีการคัดค้าน หรือต่อสู้กันระหว่างลูกหนี้ กับเจ้าหนี้ หรือระหว่างเจ้าหนี้ด้วยกันเอง จนทำให้การฟื้นฟูอาจไม่ผ่าน รวมทั้งปัญหาอื่นที่อาจตามมา เช่น ความไม่คงเส้นคงวา ความไม่เสมอต้นเสมอปลาย ในเกณฑ์การวินิจฉัยของศาล ยังไม่ต้องพูดถึงต้นทุนทางธุรกรรม และต้นทุนทางสังคม จากการมีบทบัญญัติ ในกฎหมายที่ล้าสมัยไม่เหมาะสม ปัญหาเหล่านี้ปรากฏชัดเจนมากขึ้น จากคดี เช่น เมื่อฝ่ายหนึ่ง ซึ่งอาจจะเป็นเจ้าหนี้ ต้องการให้กิจการหนึ่งให้รับการฟื้นฟู แต่อีกฝ่ายหนึ่ง เช่น ลูกหนี้คัดค้าน เช่นกรณี ทีพีไอ โรงแรมนิกโก้ บริษัทไทเคนเปเปอร์ เป็นต้น 

เนื่องจากระบบศาลไทย มีคดีล้นมืออยู่แล้วจะไม่ดีกว่าหรือ ที่จะแก้ไขเกณฑ์ฟื้นฟูให้เหมือนสากลโลก ซึ่งสามารถ หรือควรจะพิจารณาได้ ทั้งจากการดูงบดุลว่ามีหนี้สินมากกว่าทรัพย์สินก็ได้ หรือจะดูเพียงแต่ความไม่สามารถชำระหนี้ได้ตามสัญญา ก็น่าจะได้แล้ว ในประเด็นนี้งานวิจัยของเราพบว่า คนส่วนใหญ่เห็นว่ากฎหมายที่ใช้ในปัจจุบัน ซึ่งใช้เกณฑ์หนี้สินล้นพ้นตัว (กฎหมายไทยไม่ให้คำนิยามที่ชัดเจน) โดยพิจารณาจากเกณฑ์งบดุล น่าจะได้รับการปรับปรุงแก้ไข

สมมุติว่าลูกหนี้และเจ้าหนี้  ต่างเต็มใจที่จะฟื้นฟูบริษัทลูกหนี้ และจูงมือกันมาบอกศาลเหมือนคนสองคนจะขอแต่งงานกัน (ซึ่งไม่ใช่กรณีของ ทีพีไอกับเจ้าหนี้แน่นอน) และศาลอนุมัติให้ฟื้นฟูกิจการได้ ผลลัพธ์จะเป็นอย่างไรขึ้นอยู่กับกรอบกฎหมาย และปฎิสัมพันธ์ระหว่าง กระบวนการทางกฎหมาย และกระบวนการทางเศรษฐกิจของผู้มีส่วนได้เสีย กระบวนการฟื้นฟูกิจการ ตั้งแต่ระยะเริ่มต้นที่ศาลเห็นชอบ กับคำร้องขอให้มีการฟื้นฟูกิจการ การแต่งตั้งผู้ทำแผน จนถึงการที่ศาลเห็นชอบ กับแผนฟื้นฟูกิจการ และแต่งตั้งผู้บริหารแผน มีนัยสำคัญต่อสิทธิ และการเปลี่ยนแปลงในสิทธิ ของบริษัทลูกหนี้และเจ้าหนี้ 

เมื่อบริษัทลูกหนี้ อยู่ระหว่างการฟื้นฟูกิจการ กล่าวโดยย่อกฎหมายล้มละลายของไทย ในส่วนของการฟื้นฟูกิจการ ของบริษัทนั้น อำนาจของคณะกรรมการบริษัท ผู้ถือหุ้น และผู้บริหารของบริษัทลูกหนี้จะเปลี่ยนไป เป็นของผู้ทำแผน ซึ่งจะเป็นผู้บริหารแผนชั่วคราว และเมื่อแผนได้รับการอนุมัตจากศาล อำนาจดังกล่าวจะเปลี่ยนไป เป็นของผู้บริหารแผน ในระหว่างการบริหารแผน กฎหมายสร้างกลไกการกำกับดูแลตรวจสอบ เป็นไปอย่างหลวมๆ ให้มีการรายงาน จพท. เป็นประจำ กรรมการเจ้าหนี้ในฐานะตัวแทนที่ประชุมเจ้าหนี้ ไม่ได้มีอำนาจในการควบคุม แต่เฝ้าดูอยู่ห่างๆ ผู้บริหารลูกหนี้ก็เช่นกัน ผู้มีส่วนได้เสียนี้รวมทั้ง จพท. สามารถร้องเรียนต่อศาลได้ ถ้าผู้บริหารแผนทำสิ่งที่ไม่ถูกต้อง ตามที่ระบุไว้ในมาตรา 90/67 เช่น ไม่ปฏิบัติตามแผน หรือทุจริต หรือมีสาเหตุอื่นๆ ศาลสามารถใช้ดุลพินิจได้ 

คำสั่งศาลเมื่อวันที่ 21 เมษายน 2546 ที่ให้บริษัท Effective Planner พ้นจากผู้บริหารแผน ก็เป็นดุลพินิจของศาล และเป็นรายแรก ที่เกิดขึ้นตั้งแต่มีการฟื้นฟูกิจการ

 ในระบบของอังกฤษนั้น เจ้าหนี้สามารถหาบุคคลภายนอก ซึ่งจะเป็นตัวแทนของศาลในการบริหารแผน หรือบริหารกิจการ ที่อยู่ระหว่างการฟื้นฟู ในสหรัฐฯ ฝ่ายจัดการบริษัทลูกหนี้ (ฝ่ายจัดการกับผู้ถือหุ้น อาจแยกจากกันชัดเจน ซึ่งต่างกับของไทย) จะได้สิทธิโดยเฉพาะในช่วงหกเดือนแรก ในการทำแผนฟื้นฟูและบริหารแผน ถ้าที่ประชุมเจ้าหนี้เห็นชอบ ในส่วนของการเห็นชอบ กับแผนนั้น เจ้าหนี้และผู้ถือหุ้น ต่างมีบทบาท ซึ่งต่างกับในระบบของไทย เข้าใจว่าแนวคิดที่ตัดผู้ถือหุ้นออกไป จากระบบการฟื้นฟูกิจการของเรา น่าจะมาจากการที่ ต้องการเห็นความรวดเร็ว และจากข้อเท็จจริงที่ว่า บริษัทของไทย ยังมีลักษณะการถือครองหุ้น ที่กระจุกตัวโดยบุคคล มากกว่าโดยสถาบัน และยังมีลักษณะเป็นครอบครัว ผู้บริหารลูกหนี้ คือตัวแทนของลูกหนี้ มีอำนาจดำเนินกิจการของลูกหนี้ ณ วันที่ศาลมีคำสั่งให้ฟื้นฟูกิจการ 

ทำไมกฎหมายไทยไม่เลือกระบบของสหรัฐ ที่ให้โอกาสลูกหนี้บริหารแผนก่อน เมื่อมีการแก้กฎหมายล้มละลายในปี 2541 คนกลุ่มหนึ่งคิดว่า ไอเอ็มเอฟ ซึ่งเข้าข้างเจ้าหนี้คือสาเหตุสำคัญ ความคิดหนึ่งคิดว่าระบบราชการไทย และการเมืองไทย ยังเอนเอียงที่จะให้ความคุ้มครองแก่เจ้าหนี้ ผมคิดว่านักกฎหมายในระบบราชการ และนักวิชาการด้านกฎหมายของไทย น่าจะมีบทบาทที่จะเลือกระบบกลาง ๆ ท่ามกลางกลุ่มผลประโยชน์ทั้งเจ้าหนี้ และลูกหนี้ โดยเปิดโอกาสให้ทั้งเจ้าหนี้และลูกหนี้ สามารถมีบทบาทในการบริหารแผน โดยความเห็นชอบของที่ประชุมเจ้าหนี้ ขณะเดียวกันก็ให้ดุลยพินิจของศาล เป็นที่พึ่งสุดท้าย 

ความสำคัญของที่ประชุมเจ้าหนี้ ในระบบการฟื้นฟูกิจการของไทย สะท้อนให้เห็นถึง แนวความคิดเรื่องสิทธิของเจ้าหนี้ ในการควบคุมกิจการของบริษัท เมื่อลูกหนี้นอกจากผิดสัญญาไม่ชำระหนี้แล้ว ลูกหนี้อยู่ในสถานภาพล้มละลายทางการเงิน คือมีทุนติดลบ ลูกหนี้จะได้บริหารแผน ก็ต่อเมื่อเจ้าหนี้จากที่ประชุมเจ้าหนี้โอน หรือมอบสิทธินี้ให้แก่ลูกหนี้

เป้าหมายของการฟื้นฟูกิจการของลูกหนี้ มิได้อยู่ที่การเพิ่มความมั่งคั่ง หรือการคงอำนาจ หรือการถือครองหุ้น ให้แก่ผู้บริหารของลูกหนี้ การฟื้นฟูกิจการ มีเป้าหมายที่จะสร้างมูลค่าสินทรัพย์ของบริษัท ให้เกิดมูลค่าสูงสุด และจัดสรรมูลค่าดังกล่าว ให้แก่เจ้าหนี้ตามสิทธิที่พึงมีจนหมด แล้วจึงจัดสรรให้กับผู้ถือหุ้น 

เพื่อให้การฟื้นฟูกิจการ เกิดขึ้นได้และนำมาซึ่งการเพิ่มค่าของบริษัทลูกหนี้ ระบบการฟื้นฟูกิจการของไทย ผ่านความเห็นชอบ ของศาลล้มละลายกลาง เป็นระบบที่ศาลอำนวยความสะดวก ให้เกิดข้อตกลง จากกระบวนการการต่อรอง ของผู้มีส่วนได้เสีย คือกลุ่มเจ้าหนี้ และลูกหนี้ (โดยเฉพาะผู้บริหารของลูกหนี้) และทำให้ข้อตกลงนั้นมีผลบังคับทางกฎหมาย เพื่อไม่ให้เสียสิทธิในหนี้ เจ้าหนี้จะต้องมาขึ้นทะเบียนกับศาล จะไม่ฟ้อง หรือบังคับคดีลูกหนี้ในระหว่างการฟื้นฟูกิจการ เพื่อให้บริษัทลูกหนี้ สามารถระดมหาทุนใหม่ได้ เจ้าหนี้รายใหม่จะมีบุริมสิทธิ์เหนือเจ้าหนี้รายเก่า 

ในขณะที่เจ้าหนี้มีประกันมีมูลค่าหลักประกันเป็นตัวคุ้มครอง มูลหนี้ที่จะได้ชำระ อย่างไรก็ตาม ในระบบการฟื้นฟูกิจการของไทย กฎหมายไทยยังไม่มีความชัดเจน เรื่องสิทธิที่ได้รับจากการจัดสรรมูลค่าสินทรัพย์บริษัทที่ฟื้นฟู ระหว่างเจ้าหนี้และผู้ถือหุ้น เช่น ผู้ถือหุ้นควรจะได้สิทธิในส่วนแบ่งของบริษัทหรือไม่ ในขณะที่หรือตราบใดที่เจ้าหนี้ยังไม่ได้รับชำระหนี้เต็มจำนวน 

นอกจากนี้ แม้กฎหมายไทยจะมีกรอบรักษาสิทธิที่พึงมีในลำดับความอวุโสของหนี้ที่เกิดขึ้น ก่อนการฟื้นฟูกิจการ เพื่อให้เกิดความเป็นธรรม และการคงสิทธินี้เมื่อบริษัทมีการฟื้นฟูกิจการก็ตาม แต่ในความเป็นจริง ในที่สุดสถานภาพของเจ้าหนี้แต่ละกลุ่มที่จะได้รับการจัดสรรหนี้ก็ยังขึ้นอยู่กับ อำนาจการต่อรอง และสถานภาพทุนทรัพย์ของเจ้าหนี้ เช่น ราคาหนี้ที่มีการซื้อขายกัน ราคาหุ้นเมื่อมีการแปลงหนี้เป็นทุน ทั้งหมดนี้จะเป็นตัวกำหนดผลตอบแทน ที่ให้แก่เจ้าหนี้แต่ละกลุ่ม ระบบการต่อรองไม่สามารถประกันว่าเจ้าหนี้กลุ่มต่างๆ โดยเฉพาะเจ้าหนี้ที่ไม่มีหลักประกัน จะได้รับการชำระหนี้ตามสิทธิที่พึงมี รวมทั้งการคงอยู่ของระดับอาวุโสของหนี้ที่กำหนดไว้ ก่อนบริษัทลูกหนี้เข้าฟื้นฟูกิจการ 

การใช้มติเสียงข้างมากของที่ประชุมเจ้าหนี้รวมเพียงเกินกึ่งหนึ่งของมูลหนี้รวม และมติพิเศษเพียงหนึ่งกลุ่ม ( ? ของมูลหนี้ในกลุ่มนั้น) เพื่อให้แผนผ่านนั้น เป็นไปได้ว่าแผนในการจัดสรรการชำระหนี้ อาจไม่เป็นธรรมระหว่างกลุ่ม ในหลักการจึงเป็นไปได้ว่า แม้เจ้าหนี้และลูกหนี้บางกลุ่ม จะร่วมมือกันและมีเสียงเกิน 50% เพื่อฟื้นฟูกิจการ และศาลเห็นชอบในแผนโดย หรือค่อนข้างง่าย ระบบการออกเสียง และระบบการต่อรอง อาจนำมาซึ่งความไม่เป็นธรรม ในการชำระหนี้แก่เจ้าหนี้กลุ่มต่าง ๆ จากการศึกษาของเรา การที่เราพบว่าโดยเฉลี่ย การออกเสียงของเจ้าหนี้ โดยเฉลี่ยมีอัตราการออกเสียงถึง 80% ของมูลหนี้ทั้งหมด หลายบริษัทใหญ่ ๆ การออกเสียงของเจ้าหนี้เกิน 90% โดยทั่วไปเปอร์เซ็นต์ที่สูงนี้ สะท้อนว่าส่วนที่ไม่มีการออกเสียง ย่อมมีจำนวนน้อย สัดส่วนของกลุ่มเจ้าหนี้ที่ได้รับการปฏิบัติอย่างไม่เป็นธรรม ก็น่าจะต้องน้อยลงไปด้วย ข้อสรุปนี้แม้จะเป็นไปได้แต่เราต้องไม่ลืมว่าสถิติ 80% นั้นเป็นค่าเฉลี่ย ความเบี่ยงเบนมีสูงจากค่าเฉลี่ยในกลุ่มต่างๆ ของกลุ่มเจ้าหนี้ก็คงยังมีอยู่ หรือแม้เราจะยึดค่าเฉลี่ย 80% 20% ซึ่งเป็นชนกลุ่มน้อย ก็สามารถอาจที่จะได้รับการปฏิบัติที่ไม่เป็นธรรม เราพบว่าเจ้าหนี้การค้าได้รับชำระหนี้คืนเร็ว และมากกว่าเจ้าหนี้สถาบันการเงินจำนวนมากอย่างมีนัยสำคัญ สาเหตุเป็นเพราะลูกหนี้จำเป็นต้องพึ่งเจ้าหนี้การค้า หรือเจ้าหนี้รับเหมาช่วงเพื่อให้ธุรกิจเดินไปได้ เจ้าหนี้ประเภทนี้ต้องได้รับการชำระหนี้คืนในสัดส่วนที่สูงและเร็ว ขณะเดียวกันก็มีความเป็นไปได้ที่เจ้าหนี้กลุ่มนี้จะได้รับการปฏิบัติที่ดีจากลูกหนี้ ซึ่งเป็นบริษัทในเครือหรือกลุ่มเดียวกัน เป็นต้น จากการสัมภาษณ์เจ้าหนี้ แม้จะเป็นเจ้าหนี้มีประกันเหมือนกัน แต่อยู่คนละกลุ่มของเจ้าหนี้มีประกันก็ได้รับการปฏิบัติไม่เท่าเทียมกัน เป็นต้น และแน่นอนว่าเจ้าหนี้ที่ไม่มีประกันโดยเฉพาะเจ้าหนี้ต่างประเทศจากสถาบันการเงินของสหรัฐเป็นกลุ่มที่เต็มใจตัดหนี้ให้มากที่สุด และที่น่าสงสารที่สุดน่าจะเป็นเจ้าหนี้ที่เป็นผู้บริโภค แต่ละรายอาจจะมีมูลหนี้เป็นเจ้าหนี้น้อยแต่อาจมีจำนวนมาก เช่น ผู้ซื้อบ้านแล้ววางมัดจำไว้ บ้านสร้างไม่เสร็จ กฎหมายไทยยังไม่ได้ให้ความคุ้มครองกับเจ้าหนี้ในกลุ่มเหล่านี้ดีพอ โดยเฉพาะในเรื่องของลำดับความอาวุโสของเจ้าหนี้ กลุ่มผู้บริโภคเหล่านี้จะเป็นพวกที่อยู่ลำดับท้ายๆ ซึ่งต่างกับกลุ่มผู้ใช้แรงงานหรือกลุ่มอื่นๆ ที่มีบุริมสิทธิ

ปัญหาพื้นฐานที่เกิดจากการฟื้นฟูกิจการก็คือการตีมูลค่าสินทรัพย์ของบริษัทลูกหนี้ ซึ่งมักจะแตกต่างกันระหว่างเจ้าหนี้กลุ่มต่าง ๆ ลูกหนี้หรือผู้ถือหุ้นของลูกหนี้ การฟื้นฟูกิจการนั้นลึก ๆ แล้วก็คือการที่เจ้าหนี้ สมมติ (ไม่มีการซื้อจริง) ซื้อบริษัทลูกหนี้โดยจ่ายเป็นหนี้ที่เป็นเงินต้นและดอกเบี้ย และรับแลกมาใหม่เป็นสิทธิในหนี้อันใหม่หรือหุ้นในบริษัท เนื่องจากสินทรัพย์ของบริษัทไม่มีการขายจริงเหมือนกรณีปิดกิจการชำระบัญชี การหามูลค่าที่แท้จริงในระบบการต่อรองจึงอาจไม่ได้มาซึ่งค่าที่ถูกต้องดีที่สุด ด้วยเหตุนี้ในต่างประเทศจึงมีผู้เสนอว่าเพื่อให้ได้มาซึ่งมูลค่าของสินทรัพย์ของบริษัทลูกหนี้ ซึ่งสะท้อนความจริงในตลาดควรใช้ระบบประมูล (Auction) สินทรัพย์บางส่วน หรือทั้งหมด ข้อเสนอนี้คงไม่ง่ายสำหรับประเทศไทย โดยเฉพาะในช่วงที่เกิดวิกฤตทั้งระบบเงินทุนขาดแคลน สินทรัพย์ล้นตลาด เป็นต้น

ระบบผสมของไทยนี้ ประสบความสำเร็จหรือไม่ ผมคิดว่าคงปฏิเสธไม่ได้ว่าไม่ประสพความสำเร็จ ถ้าดูจากจำนวนบริษัทที่เข้ามาฟื้นฟูกิจการ โดยเฉพาะตั้งแต่ปี 2542 และปี 2543 ซึ่งมีจำนวนสูงมาก แม้จะมีบริษัทที่มีขนาดใหญ่ และขนาดกลางมาก แม้จะมีการเปลี่ยนแปลงความเป็นเจ้าของจำนวนมาก จริงอยู่บริษัทจำนวนมาก ยังต้องการเวลา ที่จะเสริมสร้างความแข็งแกร่งในระยะยาว แต่แผนหรือข้อตกลง ที่ลงตัวระหว่างเจ้าหนี้และลูกหนี้ โดยเฉพาะเพื่อแก้ปัญหาที่รุนแรง และสำคัญที่สุด คือปัญหามีหนี้สินล้นพ้นตัวทุนติดลบ การหาทุนใหม่ เพื่อให้ได้โครงสร้างทางการเงินที่เหมาะสม อย่างน้อยกว่าครึ่ง มีโครงสร้างทางการเงินที่ดีขึ้นอย่างชัดเจน และมีผลประกอบการดีขึ้น และที่น่าสนใจ ดังที่ได้เคยกล่าวมาแล้ว ผลลัพธ์ของระบบการฟื้นฟูของไทยคือ รูปแบบที่ผลิต Chapter 11 แนวคิด Debtor in Possession ออกมาเกือบ 80% ของบริษัทที่เข้าฟื้นฟู ซึ่งหมายความว่าที่ประชุมเจ้าหนี้ (โดยเฉลี่ยอย่างน้อย 80%) คำนึงถึงผลได้ผลเสียแล้วเลือกผู้บริหารของบริษัทของลูกหนี้เป็นผู้ทำแผน และบริหารแผน คงต้องมีการศึกษาให้ลึกซึ้งถึงผลลัพธ์ และเปรียบเทียบบริษัทที่บริหารโดยลูกหนี้และเจ้าหนี้ในมิติต่าง ๆ ที่เปรียบเทียบกันได้อย่างเป็นวัตถุวิสัย 

เราไม่อาจสรุปจากการศึกษาว่า ปัญหาของทีพีไอมาจากการที่ผู้บริหารของบริษัทลูกหนี้ มิได้เป็นผู้บริหารของบริษัท ซึ่งคงเป็นการง่ายเกินไป ที่จะสรุปเช่นนั้น เราอาจพบความจริงว่าความสำเร็จ ความล้มเหลว และปัญหาการบริหารแผนที่มีการฟื้นฟูกิจการ เกิดขึ้นทั้งในองค์กรที่มีทั้งลูกหนี้และทั้งเจ้าหนี้ อาจมีที่มาจากปัจจัยที่อธิบายได้อย่างเป็นระบบ ดังกล่าวสังคมน่าจะใช้สติ และปัญญาพิจารณาอย่างถ่องแท้ ถึงปัญหาที่แท้จริงของ ทีพีไอ โดยเฉพาะคำถามที่ว่าอะไรคือปัญหาของ ทีพีไอ แล้วแก้ปัญหาให้ตรงจุดภายใต้กรอบกฎหมายที่มีอยู่

หน้า 6