ทุนไม่ใช่เงินเพียงอย่างเดียว

โดย นิธิ เอียวศรีวงศ์  มติชนรายวัน  วันที่ 9 มิถุนายน พ.ศ. 2546

ทุนคืออะไร?

ในทางเศรษฐศาสตร์ หมายถึงทุกอย่างนับตั้งแต่จำนวนประชากร ไปจนถึงสิ่งที่จับต้องไม่ได้ เช่นทักษะ, ความสามารถ, การศึกษา และสิ่งที่จับต้องได้เช่นที่ดิน, ตึก, เครื่องจักร รวมทั้งสินค้าทุกอย่าง ทั้งที่ทำสำเร็จแล้วและยังไม่สำเร็จ ซึ่งสามารถใช้เพื่อการผลิตสินค้าและบริการได้

ทุนจึงไม่ได้หมายถึงเงินเพียงอย่างเดียว

ในบางสถานการณ์ ทุนที่เป็นเงินช่วยสร้างความเข้มแข็งให้แก่ผู้ผลิตได้มาก และถ้าเขาเข้าถึงแหล่งเงินทุน ก็จะช่วยให้เขาตั้งเนื้อตั้งตัวได้จริง แต่ในบางสถานการณ์เงินที่ได้มา อาจไม่สามารถแปรเป็นทุนได้ แม้สามารถเข้าถึงแหล่งเงินทุน ก็ไม่ทำให้เกิดการผลิตอะไรเพิ่มขึ้นสักอย่างเดียว นอกจากใช้จ่าย และนำเข้าไปหมุนในวงจรหนี้สิน ซึ่งมีอยู่เดิมเท่านั้น

ท่านนายกฯ จึงกล่าวถูกต้องแล้วว่า "มีใครในโลกนี้ หรือที่สามารถสร้างเนื้อสร้างตัวโดยไม่ใช้ทุนเลย" แต่ผิดที่ท่านไปสรุปว่าทุนหมายถึงเงินเท่านั้น

ถ้ามองในแง่ดี (คือไม่มีญัตติอะไรซ่อนเร้นอยู่อีก และทุกโครงการประสบความสำเร็จพอสมควร) โครงการช่วยคนจนทั้งหมดของรัฐบาลนี้ ล้วนเป็นเรื่องการกระจายเงินออกไปทั้งสิ้น พักชำระหนี้ คือพักเงินไว้ในกระเป๋า ของเกษตรกรรายย่อย ให้นานขึ้น (แต่จะพักได้นานแค่ไหนขึ้นกับเงื่อนไขอื่นๆ  อีกหลายอย่าง)

ธนาคารคนจน คือเปิดแหล่งเงินให้คนจนเข้าถึงได้สะดวกขึ้นกว่าเดิม

สามสิบบาทรักษาทุกโรคคือ ทำให้เงินในกระเป๋าของคนจนไม่ต้องถูกจ่ายออกไปเพื่อการรักษาพยาบาล

นโยบายแปลงสินทรัพย์เป็นทุนหมายถึง การเข้าถึงเงินโดยตรง เป็นต้น

ฉะนั้นถ้าใครอยู่ในสถานการณ์ที่สามารถใช้เงินเป็นทุนได้ เขาก็น่าจะได้ประโยชน์จากนโยบายนี้ ในจำนวนนี้จะเป็นคนจำนวนสักเท่าไรก็ไม่ทราบ และเป็นคนที่อยู่ใน "ความยากจน" ซึ่งเป็นเป้าหมายที่รัฐบาล มุ่งจะขจัดออกไปใน 6 ปีสักเท่าไรก็ไม่ทราบ

ในทางตรงกันข้าม คนที่ไม่อยู่ในสถานการณ์ที่สามารถใช้เงินเป็นทุนได้ ก็ไม่ได้ประโยชน์อะไรมากไปกว่าไป ยืดวงจรหนี้ของตัวให้ยาวขึ้น หรือเอาไปจับจ่ายกับสิ่งที่ไม่เป็นทุนได้ ในสถานการณ์ชีวิตของตัว เช่น โทรศัพท์มือถือ เป็นต้น คนพวกนี้มีสักเท่าไรก็ไม่ทราบ แต่มีมากแน่ ซึ่งไม่ได้หมายความว่าเกินครึ่ง แต่จากข้อมูลการสำรวจเท่าที่พบในปัจจุบัน ยืนยันได้ว่ามีมากแน่

ที่ว่าไม่ทราบตัวเลขแน่นอนนี้ ไม่ใช่ผมคนเดียวที่ไม่ทราบ ผมคิดว่าคนอื่นก็ไม่ทราบเหมือนกัน การประเมินบางโครงการ ซึ่งมอบหมายให้ราชภัฏ และบางมหาวิทยาลัยทำขึ้น ไม่ได้มีคำถามเพื่อการประเมินทำนองนี้ ในขณะเดียวกันผลการประเมินของบางท้องที่ ชี้ว่าคนจนจริงๆ เข้าไม่ถึงแหล่งเงินทุนนี้ด้วย

หากใครมีตัวเลขจริง ก็น่าจะเปิดเผยออกมามากกว่าอ้างการมีตัวเลขเฉยๆ

ถ้าไม่เข้าใจผิดว่าเงินเป็นทุนเพียงอย่างเดียว ที่จริงแล้วคนไทยระดับล่าง มีทุนที่อยู่ใกล้ตัวอีกมาก แต่ถูกรัฐแย่งเอาไปให้คนอื่นใช้ หรือมิฉะนั้นก็ไม่มีเงื่อนไขทางเศรษฐกิจ -สังคมให้ดึงเอาทุนนั้นออกมาใช้

ชาวบ้านปากมูล อยู่ใกล้แหล่งทรัพยากรธรรมชาติที่ใช้เป็นทุนได้อย่างดี นั่นก็คือแหล่งปลา และพืชยา-อาหาร ในขณะเดียวกันก็สั่งสมทุนอื่นๆ ทั้งที่จับต้องได้และไม่ได้ เช่น เครื่องมือจับปลา, ภูมิปัญญา, การจัดการทางสังคม และวัฒนธรรม ที่เอื้อต่อการใช้ทุนธรรมชาติที่อยู่ใกล้ตัวดังกล่าว

เมื่อ กฟผ.ตัดสินใจสร้างเขื่อนปากมูล กฟผ.และรัฐบาลที่สนับสนุน กฟผ.ได้ตัดสินใจแย่งเอาทรัพยากรธรรมชาติ และวัฒนธรรม ซึ่งอยู่ในมือชาวบ้านเอาไปให้คนอื่นใช้  ในนามของความมั่นคง ด้านพลังงานของอีสานล่าง ทั้งๆ ที่ กฟผ.มีทางเลือกอื่นๆ ได้อีกหลายประการ เพื่อสร้างความมั่นคงด้านพลังงานในอีสานล่าง

ฉะนั้นเมื่อรัฐบาลตัดสินใจปิดเขื่อนปากมูล ก็เท่ากับรัฐบาลนี้ร่วมมือกับรัฐบาลอื่นที่มีมาก่อน และ กฟผ. ในการแย่งเอาทุน จากมือชาวบ้านไป ชาวบ้านปากมูลกำลังสร้างเนื้อสร้างตัว ด้วยการจับปลาส่งลูกเรียนหนังสือ จึงหมดทุนที่จะสร้างเนื้อสร้างตัวต่อไป ต้องเอาลูกออกจากโรงเรียน แล้วเร่ร่อนขายแรงงาน

ผมคิดว่าระหว่างทุนที่เป็นเงิน กับทุนที่เป็นความอุดมสมบูรณ์ของธรรมชาติ สถานการณ์ชีวิตของชาวปากมูล สามารถใช้ประโยชน์จากทุนประเภทหลังได้มาก ในขณะที่อาจใช้ทุนประเภทที่เป็นเงินได้น้อย ฉะนั้นไม่ว่าจะกระจายเงินออกไปสักเท่าไร เขาก็ "จน" ลง

เช่นเดียวกับความวิตกห่วงไยของชาวจะนะ, บ้านกรูด และบ่อนอก เขาต้องการรักษาทุนชีวิตของเขาเอาไว้ให้ยั่งยืน เพื่อจะได้สามารถตั้งเนื้อตั้งตัวได้ในระยะยาวนั่นเอง แทนที่จะให้ทุนที่เป็นเงิน ช่วยเขารักษาทุนเดิมที่เขามีอยู่ จะทำให้เขาตั้งเนื้อตั้งตัวได้แน่นอนกว่า และทุนที่เขาน่าจะได้อย่างแท้จริง ก็คือโอกาส และความรู้ความสามารถ ในการพัฒนาทุนเดิมนี้ ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลง ของโลกสมัยใหม่ เช่น เกิดเครือข่ายของเศรษฐกิจชุมชน ที่เขาสามารถแลกเปลี่ยนอาหารทะเล กับสินค้าอื่น หรือความรู้ความสามารถ ในการรักษาความยั่งยืนของทรัพยากรชายฝั่ง เป็นต้น

ถ้าจะเปิดโอกาสให้ชาวบ้านเข้าถึงทุน โครงการบำบัดน้ำเสียคลองด่านนั้น จะต้องยกเลิกไม่เพียงแต่เพราะมีการทุจริตกันอย่างมโหฬารเท่านั้น หากเพราะยังไม่มีหลักประกันแต่อย่างใดว่า ทุนของชาวบ้านในการใช้ทรัพยากรชายฝั่ง เพื่อการเลี้ยงหอย จะอยู่รอดปลอดภัยจากโครงการนี้

ร่าง พ.ร.บ.ป่าชุมชนซึ่งให้ทุนชีวิตแก่ชาวบ้านที่ยากไร้ ควรออกบังคับใช้เป็นกฎหมายตามฉบับที่ผ่านสภาผู้แทนราษฎร นี่จะเป็นทุนกองใหญ่ที่ชาวบ้านจำนวนมาก สามารถเข้าถึงได้ ในขณะที่สามารถรักษาป่าให้ยั่งยืนต่อไปได้ อย่างมีประสิทธิภาพกว่าการจัดการป่าแบบรวมศูนย์ด้วย

เช่นเดียวกับการปฏิรูปที่ดินอย่างแท้จริง ซึ่งจะเปิดโอกาสให้คนอีกจำนวนมากสามารถใช้ที่ดินเป็นทุนในการผลิตได้ การเอาที่ ส.ป.ก.ไปตีราคาเพื่อแปรเป็นเงินอาจไม่ได้หมายถึงการเข้าถึงทุนสำหรับเจ้าของที่ ส.ป.ก.ทุกคน

ถ้าเข้าใจว่าทุนไม่ใช่เงินเพียงอย่างเดียว รัฐบาลก็อาจมีโครงการอีกมาก ที่จะเปิดให้ชาวบ้านเข้าถึงทุนในลักษณะต่างๆ ตามแต่สถานการณ์ชีวิตของคนแต่ละกลุ่ม

แต่เพราะรัฐบาลเข้าใจทุนว่า เป็นเงินเพียงอย่างเดียว ตลอดสองปีที่ผ่านมาจึงไม่มีโครงการอะไรพิเศษสักโครงการเดียว ที่จะคืนทุนชีวิต อันได้แก่ทรัพยากร และเงื่อนไขที่จะทำให้ชาวบ้าน สามารถใช้ทุนในมือของตนเอง ได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น และแน่นอนว่า เมื่อไม่ได้คืนทุน ก็ย่อมไม่มีการพัฒนาทุนด้วยเหมือนกัน

ในการประกอบการของคนชั้นกลาง เงินเป็นทุนที่สำคัญที่สุดในการผลิตสินค้า และบริการ ถึงจะเก่งในการอ่านความต้องการในตลาด และบริหารธุรกิจเก่งอย่างไร ถ้าไม่มีเงินเป็นทุนก็ไม่อาจทำอะไรได้ แต่ในชีวิตของชาวบ้านไทยจำนวนไม่น้อย ทุนอื่นๆ ที่ไม่ใช่เงินมีความสำคัญกว่า

ดังที่ชาวปากมูลกล่าวว่า เขาไม่ต้องการเงินช่วยเหลือใดๆ จากรัฐบาลทั้งสิ้น ขอแต่ให้เปิดเขื่อนเพื่อฟื้นฟูทรัพยากรหรือทุนชีวิตของเขากลับคืนมาเท่านั้น

หน้า 6

กลับหน้าแรก