ดุลยภาพ ดุลยพินิจ  โดย รศ.ดร.ตีรณ พงศ์มฆพัฒน์   มติชนรายวัน   วันที่ 26 มีนาคม พ.ศ. 2546

สหรัฐอเมริกาเป็นผู้ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในสหประชาชาติและเป็นมหาอำนาจทางการทหารเพียงหนึ่งเดียว นับแต่การล่มสลายของสหภาพโซเวียต แต่การตัดสินใจบุกรุกอิรักโดยมิได้รับความเห็นชอบจากคณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติ ด้านหนึ่งเป็นการสะท้อนถึงความขัดแย้งระหว่างผลประโยชน์แห่งชาติของสหรัฐอเมริกา และแนวทางของประชาคมโลก แต่ในอีกด้านหนึ่งนับเป็นจุดเริ่มต้นของยุทธศาสตร์ใหม่ที่หันเหออกจากเวทีของประชาคมโลกคล้ายคลึงกันที่เคยก่อตัว ในสมัยประธานาธิบดีเรแกน

และนี่ย่อมมีความหมายอย่างสำคัญต่อโลกโดยเฉพาะอย่างยิ่งยุโรปตะวันออก และเอเชียตะวันออกซึ่งเป็นภูมิภาคที่มีน้ำหนักรองลงมาในทางเศรษฐกิจ

คำถามก็คือ ถ้ายุทธศาสตร์ใหม่นี้ดำเนินต่อไป จนอาจนำไปสู่โฉมหน้าใหม่ของระบบโลก เอเชียตะวันออกจะมีสถานะอย่างไร และอะไรคือแนวทางสำคัญสำหรับประเทศเหล่านี้

วิกฤตการณ์อิรักเป็นความต่อเนื่องที่ชัดเจนของเหตุการณ์วินาศกรรม 11 กันยายน และก็อาจจะมิใช่วิกฤตการณ์สุดท้ายของภูมิภาคตะวันออกกลาง ชัยชนะเหนืออิรักทำให้หลายฝ่ายมีความเชื่อมั่นในความแข็งแกร่งทั้งในทางเศรษฐกิจและการเมืองของสหรัฐอเมริกา แต่ก็ผสมผสานกับความรู้สึกหวั่นไหวต่อโลกที่มีลักษณะไร้ระเบียบและการก่อการร้ายที่อาจจะกระจายตัวออกไป

ความไม่แน่นอนและการเปลี่ยนแปลงต่างๆ ภายหลังสงครามอิรัก ย่อมมีความสำคัญต่ออนาคต และแนวทางของเอเชียตะวันออก ไม่ว่าจะในแง่ของโครงสร้างทางเศรษฐกิจการเมืองของโลก และในแง่ของการฟื้นตัวทางเศรษฐกิจ ของภูมิภาคเอเชียตะวันออก

ในแง่ของโครงสร้างทางเศรษฐกิจการเมือง สมการอำนาจของโลก อาจเป็นสมการทางการทหาร ที่มีมหาอำนาจเดียว แต่ลักลั่นกับโครงสร้างของเศรษฐกิจโลกที่มีหลายขั้ว

ในอดีตภายหลังการสิ้นสุดของยุคสงครามเย็น การแข่งขันทางเศรษฐกิจได้เข้ามาแทนที่การแข่งขันทางการทหาร และระบบโลกได้เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็วโดยพลังทางเศรษฐกิจกลายเป็นพื้นฐานของดุลอำนาจโลก

เมื่อพิจารณาทางด้านพลังอำนาจทางเศรษฐกิจ เอเชียตะวันออกเป็นภูมิภาคที่มีขนาดใหญ่เป็นอันดับสาม รองลงมาจากอเมริกาเหนือและยุโรปตะวันตก ยุคทองของเศรษฐกิจเอเชียตะวันออกในทศวรรษ 1990 ได้ทำให้โลกปรับตัวสู่เศรษฐกิจที่แบ่งเป็นสามส่วนมากขึ้น จนกระทั่งคาดกันว่าจะเป็นระบบที่เข้าแทนที่โลกที่มีสหรัฐอเมริกาและสหภาพยุโรปเป็นขั้วอำนาจเพียงสองขั้วเท่านั้น

แต่เศรษฐกิจโลกที่แบ่งออกเป็นสามขั้วหลักนี้มักถูกมองด้วยความเป็นห่วงว่าจะนำไปสู่ความไร้เสถียรภาพของโลก และมีการเผชิญหน้ากันระหว่างภูมิภาคต่างๆ ดังเช่นที่เคยเกิดขึ้นในช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง ทฤษฎีเกมก็มักถูกนำมากล่าวว่าโลกที่มีสองขั้วจะให้ผลลัพธ์ที่ปั่นป่วนน้อยกว่าโลกที่มีเอเชียตะวันออก เป็นขั้วที่สามที่แยกตัวโดดเด่นออกมา

นี่อาจเป็นเหตุผลประการหนึ่งที่ทำให้การรวมกลุ่มเอเชียตะวันออกมิได้รับการยอมรับจากสหรัฐอเมริกา และได้มีการผลักดันการจัดตั้งเขตการค้าเสรีเอเชีย-แปซิฟิก(APEC) ขึ้นมาแทนที่เพื่อสกัดกั้นการท้าทายของขั้วที่สาม

ภายหลังสงครามอิรัก ยุทธศาสตร์ใหม่ของสหรัฐอเมริกา อาจกำหนดเส้นแบ่งที่ชัดเจน ระหว่างโลกส่วนที่มี การปราบปรามการก่อการร้ายอย่างเข้มข้น และโลกส่วนที่เพิกเฉย เป็นยุทธศาสตร์ใหม่ที่ทดแทน แนวทางเศรษฐกิจแบบภูมิภาคนิยม และภูมิภาคหลักอย่างยุโรปตะวันตก และเอเชียตะวันออก ก็อาจเสี่ยงต่อการแตกแยกเป็นส่วนๆ

แนวทางเศรษฐกิจและการค้าจะมุ่งสนับสนุนเป้าหมาย ในการปราบปรามฝ่ายตรงข้าม ในขณะที่การสนับสนุนเวทีสหประชาชาติ และเวทีโลกอื่นๆ อาจลดต่ำอย่างรวดเร็ว เอเชียตะวันออก อาจจะได้รับแรงกดดันทางเศรษฐกิจ ที่ผ่อนคลายลงบ้าง ในฐานะแนวร่วม แต่ก็จะมีอิสระหรือทางเลือกน้อยมาก

ในห้วงเวลาที่ผ่านมา ภูมิภาคเอเชียตะวันออก ซึ่งประสบความยากลำบาก ในภาวะวิกฤตนั้น มีความอ่อนแอมากกว่าที่เข้าใจกัน อีกทั้งยังขาดเอกภาพในการรวมกลุ่มทางเศรษฐกิจที่เข้มข้น เอเชียตะวันออกมีขนาดเศรษฐกิจรวมกันคิดเป็นเพียงร้อยละ 22 ของเศรษฐกิจโลกเทียบกับสัดส่วนร้อยละ 31.4 ของสหรัฐอเมริกาเพียงประเทศเดียว นอกจากนี้ ยังมีประชากรที่ยากจนอยู่ในสัดส่วนที่สูงมาก ประเทศในภูมิภาคนี้มีความหลากหลายค่อนข้างสูง ขาดทั้งเอกภาพ เจตนารมณ์และความพร้อมในเชิงองค์กรที่จะร่วมมือกันอย่างแน่นแฟ้น

ถ้าสหประชาชาติมีความหมายน้อยลงและสมรรถภาพทางการทหารเป็นปัจจัยสำคัญในการต่อรอง และแก้ไขปัญหาการเมืองระหว่างประเทศมากขึ้นอย่างเด่นชัด หลายประเทศในเอเชียตะวันออกจะเผชิญกับแรงกดดันที่จะต้องพึ่งพาตนเองในทางการทหาร และการรักษาความปลอดภัยมากขึ้น ซึ่งก็จะนำประเทศเหล่านี้ไปสู่สภาพที่อ่อนแอในทางเศรษฐกิจและก็ยากที่จะเป็นอิสระในระดับที่ชัดเจนได้

เมื่อเป็นเช่นนี้เอเชียตะวันออกจึงจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องเร่งเพิ่มบทบาทในสหประชาชาติและเวทีอื่นๆ อย่างจริงจัง แต่บทบาทเหล่านี้จะเกิดขึ้นได้ยากมาก หากประเทศในเอเชียตะวันออก ไม่แสวงหาบทบาทนี้ด้วยตนเอง หรือไม่สามารถจัดตั้งกลุ่มเอเชียตะวันออก และองค์กรระดับภูมิภาคเพื่อสร้างพลังต่อรองร่วมกันได้ การรวมกลุ่มทางเศรษฐกิจจะเป็นทางเลือกที่มีคุณประโยชน์และจำเป็น

อย่างไรก็ตาม ภายหลังสงครามอิรัก การรวมกลุ่มทางเศรษฐกิจของเอเชียตะวันออกอาจประสบอุปสรรคมากขึ้นกว่าเดิม สหรัฐและมหาอำนาจต่างๆ จำเป็นต้องสร้างพันธมิตรที่เป็นกลุ่มก้อนของตนมากขึ้น และประเทศในเอเชียตะวันออกบางประเทศ อาจจำเป็นต้องให้น้ำหนัก กับประเทศนอกภูมิภาคมากกว่าประเทศในภูมิภาค

สำหรับอาเซียนซึ่งประกอบด้วยประเทศเล็กๆ 10 ประเทศ มีทั้งประเทศที่ใกล้ชิดกับสหรัฐ เป็นอย่างมาก เช่น สิงคโปร์และฟิลิปปินส์ สมาชิกที่เป็นประเทศมุสลิมได้แก่ มาเลเซีย อินโดนีเซีย และบรูไน และยังมีประเทศอื่นๆ ที่เป็นประเทศสังคมนิยมเก่า ดังนั้นความพยายามประนีประนอมในท่าทีและผลประโยชน์ร่วมกัน จึงเป็นสิ่งที่ท้าทายเป็นอย่างยิ่ง

ถึงแม้ว่าอาเซียนจะโชคดีที่มีพัฒนาการด้านองค์กรความร่วมมือในภูมิภาคมาก่อนนับตั้งแต่การจัดตั้งซีโต้(SEATO) จึงทำให้ประสบความสำเร็จในการรวมกลุ่มมากกว่ากลุ่มเอเชียตะวันออก แต่ทว่ากลุ่มอาเซียน ก็ต้องตระหนักถึงพัฒนาการด้านการรวมกลุ่มที่เชื่องช้า ตลอดจนฐานะที่แท้จริงในทางเศรษฐกิจ ของประเทศที่ยังอ่อนแอ และจำเป็นต้องพึ่งพาอาศัยระเบียบโลกที่มีผลจริงในทางปฏิบัติ

อาเซียนนั้นมีขนาดทางเศรษฐกิจรวมกัน คิดเป็นมูลค่าใกล้เคียงกับเศรษฐกิจเม็กซิโกเพียงประเทศเดียว ในขณะที่มีหนี้ต่างประเทศ เป็นจำนวนที่สูงกว่าเม็กซิโกกว่าเท่าตัว ด้วยเหตุนี้ประเทศในกลุ่มอาเซียน จึงจำเป็นต้องยกระดับการพัฒนาในแนวลึกสู่การเป็นตลาดร่วม แทนการขยายจำนวนสมาชิก ในแนวนอนอย่างที่เคยกระทำมา

โลกในอนาคตอาจเป็นโลกแห่งอำนาจการต่อรองควบคู่ไปกับการแข่งขันทางเศรษฐกิจและการค้า และเอเชียตะวันออกจะมีความหมายลดลงถ้าขาดแนวปฏิบัติในการเพิ่มบทบาทของตนเองบนเวทีระหว่างประเทศ หรือไม่ตระหนักถึงศักยภาพที่จำเป็นในดุลอำนาจโลก

หน้า 6